بنابراین گفتمان پاتریمونیالیسم سنتی گفتمان سلطنتی- مذهبی خاصی بود که تحت شرایط خاص دوران قاجار شکل گرفته بود. پاتریمونیالیسم سنتی ایران بطور کلی بر اقتدار و اطاعت مطلقه، پدرسالاری سیاسی، قداست دولت و رابطه ی مستمر آن با خدا، رابطه میان حکام و علمای دین و ساختار قدرت عمودی یکجانبه و غیرمشارکتی و غیر رقابتی تأکید می گذاشت


این گفتمان همچون گفتمان های دیگر مرکب از عناصر مختلف و متعددی بوده است که از آن جمله باید نظریه ی شاهی ایرانی، نظریه سیاسی شیعه به تعبیر دوران صفویه، شیوه ی خاص استبداد دوران قاجار و پدرسالاری قبیله ای را نام برد.


بیشتر بخوانید:


تعریف و مؤلفه های گفتمان


بنابراین گفتمان پاتریمونیالیسم سنتی گفتمان سلطنتی- مذهبی خاصی بود که تحت شرایط خاص دوران قاجار شکل گرفته بود. پاتریمونیالیسم سنتی ایران بطور کلی بر اقتدار و اطاعت مطلقه، پدرسالاری سیاسی، قداست دولت و رابطه ی مستمر آن با خدا، رابطه میان حکام و علمای دین و ساختار قدرت عمودی یکجانبه و غیرمشارکتی و غیر رقابتی تأکید می گذاشت. بنابراین پانریمونیالیسم سنتی به عنوان گفتمان، طبعاً امکانات بسیار محدودی برای شکل گیری فردیت و کردارهای سیاسی فردی و آزادی عمل و اندیشه فراهم می کرد و در عوض فضای ساختاری لازم را برای اطاعت پذیری، فرصت طلبی، اقتدارگرایی، انفعال سیاسی، اعتراض خاموش، ترس گسترده و بدبینی و بی اعتمادی سیاسی شکل می داد.


در پرتو پاتریمونیالیسم سنتی ایران، فرهنگ سیاسی و کردارهای اجتماعی و نیز روابط قدرت در درون ساختار دولت پاتریمونیالیستی شکل می گرفت. در فرهنگ سیاسی پاتریمونیالیستی حاکم ایده آل همچون قهرمان و شخصیتی مقدس تصویر می شود که منشأ همه خیرات است. اما در عمل فرهنگ پاتریمونیالیستی فضایی از بدگمانی و بی اعتمادی در میان اتباع و بین ایشان و حکام تولید می کند. چنین فرهنگی توانایی اتباع برای زندگی مدنی و جمعی را به حداقل کاهش می دهد.


بر طبق پژوهش های گسترده ای که درباره فرهنگ پاتریمونیالیستی در ایران صورت گرفته است ویژگی های اصلی این فرهنگ بدگمانی افراد به یکدیگر، قدرت طلبی، سوءظن به حکومت، ترس فراگیر، احساس بی کفایتی و نظیر اینها بوده است.


طبعاً فرهنگ سیاسی پاتریمونیالیستی با این ویژگیها جایی برای رقابت و مشارکت سیاسی ایجاد نمی کرد و تا آن جا که عناصر این فرهنگ همچنان ادامه دارند، موانعی بر سر راه زندگی دموکراتیک ایجاد می کنند. اما چون فرهنگ سیاسی محصول گفتمان های مسلط است، با تغییر گفتمان ها و بویژه ظهور گفتمان دموکراسی در قرن بیستم تحولات عمده ای در فرهنگ سیاسی عامه رخ نموده است که وقوع انقلابها و مبارزات دسته جمعی و مشارکت توده ای و مدنی از مظاهر اصلی آن بشمار می روند. بنابراین نگرش های ذات گرایی که خلق و خوی اجتماعی و سیاسی ثابتی برای مردم قائل هستند، نادرستند و خصلت تاریخی و گفتمانی آن را نادیده می گیرند.


ادامه دارد


تهیه کننده : عاطفه کریمی


دیپاچه ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران- حسین بشیریه