در ادامه معرفی تاریخچه بازار اصفهان، مافروخی نیز از بازار های آباد شهر سخن می راند که در آن کوشک ها، سرا ها و گرمابه ها قرار داشتند و همچنین بازار های محلی که در محلات شهر قرار گرفته بودند و در تمامی آن ها اصناف گوناگون به خرید و فروش پر رونق و تجارت بین المللی با سرزمین هایی نظیر بغداد، خراسان، کوفه، روم، مصر، بحرین، عمان، هندوستان، چین، طبرستان، آذربایجان، گیلان، ارمنستان و شهر های دیگر می پرداختند.


 بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه (2)

 


در ادامه معرفی تاریخچه بازار اصفهان، مافروخی نیز از بازار های آباد شهر سخن می راند که در آن کوشک ها، سرا ها و گرمابه ها قرار داشتند و همچنین بازار های محلی که در محلات شهر قرار گرفته بودند و در تمامی آن ها اصناف گوناگون به خرید و فروش پر رونق و تجارت بین المللی با سرزمین هایی نظیر بغداد، خراسان، کوفه، روم، مصر، بحرین، عمان، هندوستان، چین، طبرستان، آذربایجان، گیلان، ارمنستان و شهر های دیگر می پرداختند.


وی همچنین متذکر می شود که کوشک ها و سراهای هزار گانه شهر چنان وسیع و گسترده است که « هر یک دست وزیری معظم و مجلس عمیدی محتشم، و زعیمی مقدم را شاید، با تمامت خیل و حشم، و عبید و خدم، دواب و اسباب سرای ها بزرگ عرصه و کوشک ها ستر گ قلعه، متصل بهگرمابه های پسندیده و اصطبل کشیده و مشتل بر میدان و ایوان فراخ بلند و باغ و بستان نزه و دلبند، و دو هزار دیگر بر این گونه متصل به حجره های سپیده منقش آبادان، و مجلس های عالی مرتب به رواق و ایوان، در خور هر پیشوایی و لنگر هر کدخدایی».


از گزارش مافروخی چنین بر می آید که بازار آن زمان اصفهان علاوه بر کار کرد اقتصادی، دارای مراکز خدماتی دیگری از جمله گرمابه و حتی باغ هایی برای تفریح نیز بود و در چنین محلی، مکان هایی نیز برای انجام معاملات بزرگ (علاوه بر دکان ها) وجود داشت که همان کوشک ها بود. این کوشک ها را چنان بنا می کردند که در شأن تجار بزرگ و عالی رتبه ای باشد که برای انجام معانلات کلان به آن جا رفت و آمد داشتند. از این روی، گزارش های منابع نشان می دهد که اصفهان آن عصر شهری بزرگ با بازار و غرفه هایی پر از کالا بود که بازرگانان مناطق و بلاد مختلف متاع خود را در بازار های آن عرضه می کردند. این روند تا هجوم مغولان که رکورد و وقفه ای در عرصه تجارت و اقتصاد شهر های جهان اسلام پدید آورد؛ تداوم داشت.


 


بازار اصفهان در دوره مغول و ایلخانی


با وجود توجه فرمانروایان مغول به تجار و اهل حرف و صناعت، شرایط شهر ها و بازار ها در دوره نخست حکومت ایلخانی بسیار نابسامان بود. بازرگانان و صنعتگران در معرض تعدی حکام و امرای مغولی و متعدیان و زورمندان قرار داشتند.اصفهان نیز در آغاز، شرایطی متفاوت نداشت. در زمان اباقاخان، حاکم اصفهان به نام خواجه بهاءالدین، فردی به غایت سخت گیر بود. وی برای امنیت شهر و کنترل بازار، دست به اعمال قوانین سختی زد. این سخت گیری ها به گونه ای بود که مردم از شدت ترس و صلابت و مهابتی که از او به دل داشتند، به ناگزیر خطایی نمی کردند و امنیت شهر در زمان وی به بالا ترین درجه خود رسیده بود، تا آن جا که :« دکانداران بموجب اشارت او شب ها ابواب دکاکین را باز گذاشته بخانه رفتندی و آسیبی بامتعه ایشان نرسیدی. گویند شبی عسسی، قرصی نان از دکانی که صاحبش حاضر نبود برداشت و بهای آن همانجا گذاشت. صبح که خباز بجای خویش عودت نمود و صورت حال مشاهده فرمود از کمال دغدغه خاطر اخفای آن حال نتوانست کرد و مضطرب شده، روی بدر گاه خواجه آورد. چون کیفیت واقعه بعرض رسید همان ساعت عسس از در همان دکان مصلوب گردید». این امنیت در دوره ایلخانی تا هنگام بر آمدن غازان و اصلاحات او چندان پایدار و پیوسته نبود. اصلاحات غازان در عرصه های اجتماعی و اقتصادی، مهار تعدی امرا و عناصر حکومتی در بازار را در پی داشت.


به هر روی، بازار اصفهان در دوران ایلخانی از بازار های پر رونق ایران بود. زکریای قزوینی در بیان رونق تولید و تجارت در بازار های شهر های مختلف ایران، از اصفهان به عنوان یکی از بازار شهر های مهم نام می برد. مستوفی در بیان اوضاع اقتصادی اصفهان و دیه ها و نواحی پیرامون آن به وجود بازار در شماری از روستا های ناحیه رودشت اصفهان در قرن هشتم هجری که آن ها را معظم قرای می خواندند، اشاره می کند. نباید از نظر دور داشت که بیشتر روستا ها فاقد فضایی به عنوان بازار بودند، اما در برخی از مناطق کشور به علت ساختار اجتماعی-اقتصادی حاکم بر آن مناطق، در معدودی از روستا هایی که موقعیت سر زمینی و اقتصادی خاصی داشتند و جمعیت ساکن در آن ها زیاد بود، بازار نیز شکل می گرفت. گزارش مستوفی پویایی و فعالیت بازار های منطقه ای اصفهان را نشان می دهد.


بر پایه گزارش های موجود به لحاظ کالبدی بازار اصفهان تا قبل از صفویه به شکل خطی و جهت شمالی-جنوبی بود و از دروازه طوقچی در شمال به دروازه حسن آباد در جنوب وصل می شد. پهنای این بازار 12 متر و سقف آن پوشیده از طاق های محدب و گنبد بود که روشنایی آن از طریق شکاف های روی سقف تأمین می گردید.


این همان بازاری است که رتانا هولود هم به آن اشاره می کند و معتقد است به صورت خیابان محوری بین دو محله کشک و کهران قرار داشته است و به تدریج از دروازه حسن آباد تا دروازه طوقچی ادامه یافت که بر خیابان هاتف و حافظ امروزی منطبق است. خیابان بازار سر پوشیده ای که امروز محله دردشت و کوشک را جدا می کند احتمالاَ باز مانده ای از بازار قبل از صفویه است. در عصر صفویه نیز ساخت و ساز ها در همین مشیر ادامه یافت. از قرن 7 تا 10 هجری قمری قیصریه قدیم (در شمال شرقی میدان عتیق) به عنوان یکی از مراکز اصلی داد و ستد بوده که شاردن در عصر صفویه از خرابی آن نیوز می دهد.


 


 


بیشتر بخوانید:


بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه


 


 


 


تهیه کننده : محمدی


منبع: تاریخ حِرَف، صنایع و تجارت استان اصفهان از دوره باستان تا انقلاب اسلامی – جمعی از نویسندگان


پایگاه نیوزی ایران وکیل