بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه (3)

 


در دوران اوزون حسن آق قویونلو بازارچه حسن آباد، دروازه جنوبی شهر (دروازه حسن آباد) و مسجد دروازه حسن آباد در محور جنوبی شهر ساخته شد که به نوبه خود پیش در آمدی بود بر توسعه محور جنوبی شهر از میدان عتیق به طرف کوه صفه که صفویان آن را دنبال کردند.


بازار و مسجد سار و تقی، کاروانسرای مقصود بیک و مسجد امام از جمله آثاری بودند که در دوره صفویه به این بازارچه اضافه شدند. امروزه یکی از پیشنهاد های سازنده در راستای رونق گردشگری اصفهان احیای بازار حسن آباد و اتصال آن به خیابان هشت بهشت و چهار باغ است. بازارچه به واسطه ی خطوط ارتباطی با بازار اصلی و دارا بودن سراها و کاروانسرا های متعدد چون سرای سکینه خاتون و رقیه خاتون و چند امامزاده و مسجد و مدرسه جزو بازار اصلی بوده و از بازارچه های متمایز است.


در برخی از منابع قرون 8 و 9 هجری قمری از وجود بازاری به نام بازار عرب ها در اصفهان یاد شده است که از مسجد جامع تا خیابان عبدالرزاق فعلی امتداد داشته است. علت نامگذاری بازار عرب ها به این نام، رفت وآمد دسته های مختلف اعراب در این قسمت شهر بوده است. مافروخی در این باره معتقد است که بنو تیم عرب در بنای اولیه مسجد جامع آثاری به وجود آوردند و عصار خانه و سرایی هم در این بازار به نام عربان وجود داشته  است. محل دیگری هم در این بازار وجود داشته که وجود کاروان حجاج و تجمع آن ها در این مکان، آن را به نام عرب ها مشهور کرده بود. شاید با توجه به این که عندتاً کاروانسالار حجاج عرب عا بودند، این نام شهرت یافت. از این بازار کوچه ای منشعب می شده که به مناره و گنبد سلطان بخت آغا ملکه آل مظفر می رسیده است.


یکی از ویژگی های بازارها، ارتباطشان با کاروانسرا های خارج از حصار شهر است که از فواید آن ممانعت از ورود کاروان ها به داخل شهر و رفع مشکل تنگی و کمبود جا بود. در همین رابطه بازارچه حسن آباد نزدیک دروازه و کاروانسرای جنوبی شهر قرار داشت و کاروانیان از طریق تیمچه ها یا خان بار و اجناس خود را به بازار انتقال می دادند.


با توجه به وجود این بازارچه که دارای راسته های فرعی و اصلی بوده است، می توان سؤالاتی را در مورد این که آیا میدان نقش جهان قبل از صفویه هم دارای کاربری شهری بوده است یا نه مطرح کرد.


بازار اصفهان به شبکه ای از بازار های داخلی کشور متصل بود. از محصولات اصلی که بین شبکه بازار داخلی رد و بدل می شد؛ منسوجات و مواد خام مورد نیاز در آن مثل پنبه و به ویژه ابریشم بود. یکی دیگر از بازار های دیدنی ایران در این زمان بازار کاشان است که در درون خود بازارهای دیگری نظیر بازار بزّاز ها، بازار کفّاش ها، بازار مسگر ها و بازار بزرگ را در بر می گیرد. ده ها تیمچه و کاروانسرا در طرفین بازار و اکثراً بر روی یک دیگر ساخته شده اند. علاوه بر آن تعدادی بازارچه به این بازار متصل می گردد. با توجه به قدیمی ترین کتیبه موجود در مجموعه بازار یعنی بیتی که بر در چوبی بزرگ سرای زغالی ها واقع در بازار مسگر ها کنده کاریشده، قدمت بازار به قرن نهم قمری می رسد. هر چند اعتقاد بر قدمت این بازار به ادوار سلجوقی و قرن هفتم است.


 


بازار اصفهان در دوره صفوی


در دوره صفوی به ویژه از زمان شاه عباس و پایختی اصفهان، بازار این شهر به یکی از بازار های پر رونق ایران و جهان آن روز تبدیل شد. بر پایه روایت شاردن منظور از بازار در این دوره و پس از آن، مراکز داد و ستدی بودند که از یک کوچه بزرگ و مسقف تشکیل شده بودند. اغلب این بازار ها از آجر ساخته می شدند و سقف های آن ها طاقی شکل بودند. بعضی از آن ها گنبد هم داشتند.


ژان اوتر در توصیف بازار های اصفهان چنین می نویسد:« دکان ها و دکه های بازرگانان و صنعت گران اسپاهان در بازار است،بازار ها همان کوچه های سر پوشیده و تاقداری است که هر گنبد آن دریچه ای دارد که از آن نور به درون بازار می تابد».


بازار فقط محل مبادله کالا نبود. در هر بازاری، مسجد و مدرسه هم وجود داشت. در بازار بزرگی مانند قیصریه یک دارالشفاء ایجاد شده بود. بر اساس آماری که شاردن ارائه می دهد در شهر اصفهان، دویست و چهل باب بازار و کاروانسرا وجود داشت.


 


بیشتر بخوانید:


بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه


 


تهیه کننده : محمدی


منبع: تاریخ حِرَف، صنایع و تجارت استان اصفهان از دوره باستان تا انقلاب اسلامی – جمعی از نویسندگان


پایگاه نیوزی ایران وکیل