ایران وکیل – بیماری سلیاک Coeliac disease یک بیماری رایج گوارشی است که در آن روده‌ی کوچک دچار التهاب شده و قادر به جذب مواد مغذی نخواهد بود. در واقع سلیاک یک بیماری خود ایمنی است که در آن سیستم ایمنی مواد مغذی را برای سلول‌های بدن مضر تلقی کرده و آنتی‌بادی‌ها را علیه آنها تولید می‌کند. در حالت طبیعی معمولاً آنتی‌بادی‌ها با باکتری‌ها و ویروس‌ها مبارزه می‌کنند. آنتی‌بادی‌هایی که در بیماری سلیاک تولید می‌شوند باعث می‌گردند تا سطح روده دچار التهاب (قرمزی و تورم) شود. سطح روده با میلیون‌ها برجستگی انگشتی شکل به نام پُرز یا ریز پُرز پوشیده شده است. پُرزها سطح روده را افزایش می‌دهند و به آن کمک می‌کنند تا غذا را به طور مؤثرتری هضم کند. با این حال، در بیماری سلیاک آسیب و التهاب بر روی روده موجب مسدود شدن این سطوح شده و توانایی آن‌ها برای کمک به هضم را کاهش می‌دهد. آتروفی و از بین رفتن پُرزها باعث کاهش سطح روده‌ی در دسترس برای جذب مواد مغذی می‌شود که می‌تواند منجر به علایم مختلف گوارشی شود.

این بیماری می‌تواند طیف وسیعی از علایم شامل اسهال، درد شکمی و نفخ را ایجاد کند.


بیماری سلیاک Coeliac disease واکنش ایمنی به خوردن ماده‌ی گلوتن است، پروتئینی که در گندم، جو و چاودار یافت می‌شود. گلوتن در انواع مواد غذایی از جمله پاستا، کیک‌ها، غلات صبحانه، بیشتر انواع نان‌ها، انواع خاصی از سس‌ها، ماکارونی، غلات، بیسکویت، برخی از انواع وعده‌های غذایی آماده و آبجو وجود دارد. در صورت ابتلا به بیماری سلیاک، خوردن گلوتن باعث ایجاد پاسخ ایمنی در روده‌ی کوچک می‌شود. با گذشت زمان، این واکنش پرزهای روده‌ی کوچک را از بین می‌برد و مانع از جذب بعضی مواد مغذی می‌شود. آسیب روده اغلب باعث اسهال، خستگی، کاهش وزن و کم‌خونی می‌شود و می‌تواند منجر به عوارض و آسیب‌های جدی شود. در کودکان اختلال جذب می‌تواند علاوه بر نشانه‌های دیده شده در بزرگسالان بر رشد و نمو تأثیر بگذارد. مطالعات تخمینی نشان داده که بیماری سلیاک، یک نفر از هر ۱۰۰ نفر را در سراسر جهان درگیر می‌کند. در نهایت، این بیماری می‌تواند منجر به سوء‌تغذیه و همچنین از دست دادن تراکم استخوان، سقط جنین، ناباروری و حتی شروع بیماری‌های عصبی یا سرطان‌های خاصی شود. هیچ درمانی برای بیماری سلیاک وجود ندارد، اما برای اکثر افراد رژیم غذایی خاص می‌تواند به بهبود علایم و بهبود زخم روده کمک کند.


بیماری سلیاک به عنوان یک بیماری جدی پزشکی با پیامدهای طولانی مدت نیاز به تشخیص قطعی دارد. در صورت مصرف و رعایت رژیم غذایی بدون گلوتن قبل از تشخیص، آزمایشات مورد استفاده برای تشخیص بیماری سلیاک غیر قابل اعتماد بوده و می‌تواند منفی باشد. یک رژیم غذایی معمولی باید حداقل برای شش هفته قبل از آزمایش ادامه یابد. در واقع در این مدت باید مصرف حداقل هر چهار برش نان گندمی روزانه برای بزرگسالان و هر دو برش نان گندمی برای کودکان ادامه یابد. تست‌های تشخیصی بیماری سلیاک شامل موارد زیر است:


  • آزمایش خون: برای شناسایی افرادی که احتمالاً به بیماری سلیاک مبتلا هستند، یک نمونه خون گرفته و آن را از نظر آنتی‌بادی‌هایی که معمولاً در جریان خون افراد مبتلا به بیماری سلیاک وجود دارد، بررسی می‌کنند. پزشکان ممکن است دو آزمایش خون برای تشخیص بیماری سلیاک انجام دهند. اول آزمایش سرولوژی بررسی آنتی‌بادی‌های خون که سطح بالایی از پروتئین‌های آنتی‌بادی خاص نشان‌دهنده واکنش ایمنی به گلوتن و دوم آزمایش ژنتیکی برای آنتی‌ژن‌های لکوسیتی انسان (HLA-DQ2 و HLA-DQ8) است. با این حال، گاهی اوقات ممکن است فرد بیماری سلیاک داشته باشد و این آنتی‌بادی‌ها در خون آنان وجود نداشته باشد. اگر تفسیر نتیجه تست خون یا بیوپسی روده‌ی کوچک دشوار باشد، آزمایش ژنی (HLA) یک تست مفید خواهد بود. بیش از ۹۹ درصد افراد مبتلا به بیماری سلیاک دارای ژن  HLA DQ2، HLA DQ8 یا بخشی از آن‌ها هستند. البته آزمایش ژنی به تنهایی نمی‌تواند بیماری سلیاک را تشخیص دهد. هم زمان با انجام تست‌های بیماری سلیاک لازم است تا غذاهای حاوی گلوتن مصرف شود تا از دقت بالای نتایج به دست آمده اطمینان حاصل شود. پیشنهاد می‌شود تست‌های آنتی‌بادی دو بار در طی سه ماه انجام شود. تشخیص بیماری سلیاک بر اساس یک آزمایش خون به تنهایی قابل قبول نیست؛

  • بیوپسی و نمونه‌برداری بافتی: اگر آنتی‌بادی‌های سلیاک در خون بیمار یافت شود، پزشک بیوپسی از روده را برای تأیید تشخیص توصیه می‌کند. اگر علی‌رغم داشتن یک آزمایش خون منفی همچنان علایم بیماری سلیاک وجود داشته باشد، ممکن است متخصص گوارش هنوز توصیه به انجام بیوپسی داشته باشد. بیوپسی در بیمارستان توسط یک متخصص گوارش (متخصص در درمان بیماری‌های معده و روده) انجام می‌شود. بیوپسی می‌تواند به تشخیص بیماری سلیاک کمک کند. در صورت نیاز به بیوپسی، آندوسکوپ (یک لوله‌ی نازک و انعطاف‌پذیر مجهز به نور و یک دوربین در یک طرف) به داخل دهان وارد می‌شود و به آرامی به روده‌ی کوچک منتقل می‌گردد. قبل از انجام این روش یک بی‌حسی ملایم برای خنثی کردن ریفلاکس گلو و یا آرام بخش برای حفظ همکاری بیمار داده می‌شود. متخصص گوارش به وسیله آندوسکوپ و ابزار بیوپسی عمل نمونه‌گیری از پوشش روده‌ی کوچک را انجام می‌دهد. سپس نمونه زیر میکروسکوپ از نظر بیماری سلیاک و تخریب ریز پرز روده مورد بررسی قرار می‌گیرد؛


پس از تشخیص بیماری سلیاک ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز برای ارزیابی وضعیت بیمار تاکنون لازم باشد.


  • آزمایش‌های خون بیشتری برای بررسی سطح آهن و سایر ویتامین‌ها و مواد معدنی خون درخواست می‌شود. با کمک این تست‌های اضافی فرد از نظر برخی عوارض بیماری مانند کم‌خونی بررسی می‌گردد.

  • در صورت شک به بیماری درماتیت هرپتی‌فرم (خارش ناشی از عدم تحمل گلوتن) ممکن است یک نمونه بیوپسی پوست لازم باشد. این نمونه‌برداری تحت بی‌حس‌کننده موضعی انجام می‌شود و شامل تهیه یک نمونه کوچک پوست از منطقه آسیب دیده است تا بتوان آن را زیر میکروسکوپ بررسی کرد.

  • اسکن DEXA نیز ممکن است در برخی موارد مانند شک به کاهش تراکم استخوان توصیه شود. این اسکن یک نوع تصویربرداری اشعه ایکس است که تراکم استخوان را اندازه‌گیری می‌کند. در بیماری سلیاک، کمبود مواد مغذی ناشی از هضم ناکافی می‌تواند استخوان‌ها را ضعیف و شکننده و دچار پوکی استخوانکند. اسکن DEXA یک آزمایش برای بررسی افراد در معرض خطر شکستگی‌های استخوانی است.


بسیاری از افراد پس از تشخیص بیماری خود به سبب لزوم تغییر در رژیم غذایی و تعویض آن به یک رژیم غذایی بدون گلوتن ممکن است کمی گیج شوند. در چند ماه اول پس از تشخیص بسیاری از افراد به طور تصادفی غذاهای حاوی گلوتن را می خورند. این موضوع باعث بازگشت علایم در آن‌ها می‌شود.

یک رژیم غذایی بدون گلوتن با کاهش خطرات طولانی‌مدت همراه با بیماری سلیاک، پیامدهای مثبتی برای سلامتی دارد. افرادی که از نظر پزشکی به درستی تشخیص داده می‌شوند با احتمال بیشتری سلامتی خود را باز می‌یابند. پس از تشخیص ابتلای یکی از اعضای خانواده به بیماری سلیاک لازم است تا بستگان فوری از نظر این بیماری بررسی شوند.

تعدادی از تست‌ها و درمان‌هایی در عدم تحمل گلوتن و بیماری سلیاک وجود دارد که علی‌رغم تأیید علمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این آزمایش‌ها و درمان‌ها مورد مطالعه دقیق قرار گرفته و غیر قابل اعتماد هستند. این روش‌ها با نتایج گمراه کننده، تأخیر در تشخیص درست و درمان غیر ضروری و بی‌اثر همراه هستند. جامعه بین المللی ایمونولوژی و آلرژی بالینی استرالیا (ASCIA) استفاده از چنین آزمایش‌هایی را برای تشخیص و یا درمان پزشکی توصیه نمی‌کند. هنگامی که بیماری سلیاک به طور کامل بررسی و رد شد، پزشک می‌تواند سایر علل علایم را بررسی کند.




 


بیماری سلیاک یک بیماری خودایمنی است و در آن سیستم ایمنی به جای هدف قرار دادن باکتری‌ها و انواع عفونت به اشتباه به بافت سالم حمله می‌کند. در بیماری سلیاک، سیستم ایمنی مواد موجود در داخل گلوتن را تهدیدی برای بدن تصور می‌کند. این حمله باعث آسیب به سطح روده‌ی کوچک و اختلال در توانایی بدن در جذب مواد مغذی مصرفی می‌شود. به نظر می‌رسد، ترکیبی از ژنتیک و عوامل محیط در ایجاد اختلال و خطا در سیستم ایمنی بدن مؤثر باشند. در واقع بیماری سلیاک ناشی از تعامل بین ژن‌ها، خوردن غذاهای حاوی گلوتن و سایر عوامل محیطی است، اما علت دقیق آن هنوز مشخص نیست.

شیوه‌ی تغذیه نوزادان، عفونت‌های دستگاه گوارش و باکتری‌های روده‌ای ممکن است در ایجاد بیماری سلیاک نقش داشته باشد. گاهی اوقات بیماری سلیاک به دنبال جراحی، بارداری، زایمان، عفونت ویروسی یا استرس عاطفی شدید بروز می‌کند یا برای اولین بار فعال می‌شود. هنگامی که سیستم ایمنی بدن بیش از حد به گلوتن واکنش نشان می‌دهد منجر به ریزش ریز پرزهای دیواره‌ی روده کوچک می‌شود. پرزهای انگشتی شکل روده به جذب ویتامین‌ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی مصرفی کمک می‌کنند.

به نظر می‌رسد برخی از تغییرات ژنی خطر ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهد. اما داشتن این گونه ژن‌ها به این معنا نیست که فرد حتماً دچار بیماری سلیاک خواهید شد و عوامل دیگر نیز در بروز آن نقش دارند. میزان شیوع ابتلا به بیماری سلیاک در کشورهای غربی حدود ۱ درصد از جمعیت آنان است. بیماری سلیاک در قفقاز رایج است. با این حال، اکنون در میان بسیاری از گروه‌های قومی تشخیص داده شده و در سراسر جهان یافت می‌شود.


  • بیماری روماتیسمی: آرتریت روماتوئید (التهاب مفاصل و سایر اندام‌ها)، لوپوس، سارکوئیدوز؛

    بیماری خونی: کم خونی کمبود آهن یا B12، ۱۲ الی ۶۹ درصد، پورپورای ترومبوسيتوپنيک مزمن (پلاکت‌های پايين)؛

  • دستگاه گوارش: عدم تحمل لاکتوز، آنمی و عدم توانایی جذب B12، اختلال پانکراس (عدم توانایی هضم صحیح مواد غذایی)، کولیت (اسهال آبکی) ۴ درصد، سرطان‌های دستگاه گوارش؛

  • استخوان: پوکی استخوان زودرس (کم تراکمی معدنی استخوان) و شکستگی ناشی از کمبود ویتامین دی؛

  • کبد: هپاتیت اتوایمیون۲ درصد، سیروز کبدی ۳ درصد، سیروز اولیه صفراوی (مجاری صفراوی مسدود شده)، کلانژیت اسکلروزیس اولیه (زخم مجاری صفراوی)؛

  • سیستم عصبی:  مولتیپل اسکلروزیس، ن نوروپاتی محیطی ۱۰ الی ۱۲ درصد، صرع، افسردگی؛

  • پوست و دهان:  درماتیت (خارش پوستی خفیف و شدید) ۲۵درصد،  آلوپسی (ریزش مو)، نقص مینای دندان، زخم‌های دهان؛

  • سیستم تناسلی: ناباروری غیرقابل توصیف ۱۲ درصد، سقط جنین مکرر؛

  • غدد و هورمون‌ها: بیماری تیروئید خود ایمن ۲۶ درصد،  دیابت نوع یک ۱۰ الی ۱۸ درصد،  بیماری آدیسون، آمنوره (قطع دوره‌های قاعدگی)؛

  • سیستم لنفاوی: لنفوم؛


در ادامه به چگونگی ایجاد چندعارضه‌ی بارز ناشی از ابتلا به بیماری سلیاک می‌پردازیم.


  • سوء‌تغذیه: درمان بیماری سلیاک می‌تواند باعث سوء‌تغذیه و آسیب به روده‌ی کوچک شود، به صورتی که بدن توانایی جذب مواد مغذی کافی نداشته باشد. سوء‌تغذیه می‌تواند منجر به کم‌خونی، کمبود ویتامین B12 و کمبود فولات و کاهش وزن شود. سوء‌تغذیه همچنین در کودکان می‌تواند باعث رشد کند جسمی و قد کوتاه شود. سوء‌تغذیه شدید با تحلیل عضلانی، خستگی و سرگیجه همراه است. درمان سوء تغذیه شامل افزایش کالری موجود در رژیم غذایی و مصرف مکمل‌ها است.

  • کمبود کلسیم و ویتامین دی: کمبود کلسیم و ویتامین D ممکن است باعث از دست دادن ذخایر کلسیم بدن و کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان) در بزرگسالان و رشد ناکافی اسکلتی در کودکان شود. کمبود کلسیم و ویتامین دی همچنین می‌تواند به مسایل تولیدمثل، ناباروری و سقط جنین منجر گردد.

  • عدم تحمل لاکتوز: افراد مبتلا به بیماری سلیاک با احتمال بیشتری دچار عدم تحمل لاکتوز می‌شوند. در این اختلال بدن فرد آنزیم لازم برای تخمیر قند موجود در شیر (لاکتوز) و محصولات لبنی را ندارد. عدم تحمل لاکتوز باعث علایمی نظیر التهاب، اسهال و ناراحتی شکمی می‌شود. بر خلاف گلوتن در بیماری سلیاک، لاکتوز به بدن فرد آسیب نمی‌رساند. اما ممکن است برخی از علایم مربوط به روده، هنگام مصرف غذاهای حاوی لاکتوز به دلیل عدم توانایی هضم ایجاد شود. عدم تحمل لاکتوز می‌تواند به طور مؤثری بدون مصرف و نوشیدن محصولات لبنی که حاوی لاکتوز هستند، درمان شود. به منظور تأمین کلسیم بدن در این شرایط لازم است تا مکمل مصرف شود. پس از بهبود آسیب روده ممکن است فرد بتواند دوباره محصولات لبنی مصرف کند. با این حال، بعضی افراد به رغم مدیریت مؤفق بیماری سلیاک همچنان در معرض عدم تحمل لاکتوز هستند.

  • سرطان: برخی تحقیقات نشان می‌دهد که داشتن بیماری سلیاک می‌تواند خطر ابتلا به انواع خاصی از سرطان از جمله سرطان روده و لنفوم (سرطان سیستم لنفاوی که بخشی از سیستم ایمنی بدن است.) را افزایش دهد. همان تحقیقات نشان داد که بیماری سلیاک خطر ابتلا به سرطان ریه و سرطان پستان را پایین می‌آورد، گرچه دلایل این امر هنوز مشخص نیست. برآورد شده است که افراد مبتلا به بیماری سلیاک با احتمال دو برابری نسبت به جمعیت عمومی به سرطان روده مبتلا می‌شوند. بدون توجه به ابتلا یا عدم ابتلا به بیماری سلیاک لازم است تا افراد از علایم سرطان روده شامل خون در مدفوع، کاهش وزن نامعلوم، تغییر عادت طبیعی روده که بیش از چهار هفته طول می‌کشد، مطلع شوند.


بیماری سلیاک ضعیف در دوران بارداری نیز می‌تواند خطر ابتلا به عوارض ناشی از بارداری مانند تولد نوزاد با وزن کم هنگام تولد را افزایش دهد. در کودکان همچنین بیماری سلیاک می‌تواند منجر به نارسایی در رشد، بلوغ تأخیری، کاهش وزن، تحریک‌پذیری و نقص مینای دندان، کم‌خونی، آرتریت و صرع شود. تشخیص زودهنگام و درمان بیماری سلیاک می‌تواند تا حد زیادی خطر ابتلا به بسیاری از این مشکلات را کاهش دهد.


علایم و نشانه‌های بیماری سلیاک می‌تواند به شدت در کودکان و بزرگسالان متفاوت باشد. علایم بیماری سلیاک از خفیف تا شدید متغیر است و اغلب سیر رفت و آمدی دارد. موارد خفیف آن علایم قابل توجهی ایجاد نمی‌کند و این وضعیت تنها طی آزمایش‌های بالینی برای بررسی یک بیماری دیگر تشخیص داده می‌شود. بیش از ۲۰۰ نشانه‌ی بیماری سلیاک شناخته شده است که ممکن است در سیستم گوارش یا سایر قسمت‌های بدن بروز کند. برخی علایم مخصوص کودکان بوده و برخی فقط در بزرگسالان رخ می‌دهد. برخی از افراد مبتلا به بیماری سلیاک ممکن است علی‌رغم نداشتن علایم، تست خون سلیاک مثبت داشته و برخی دیگر با وجود داشتن علایم بیماری، تست خون منفی اما نتیجه‌ی مثبت نمونه‌ی روده ای داشته باشند. با این حال، همه افراد مبتلا به بیماری سلیاک در معرض خطر عوارض طولانی مدت هستند، حتی در مواردی که نشانه‌های آن‌ها را نشان نمی‌دهند. بنابراین حتی زمانی که علایم بیماری خفیف یا غیرقابل تشخیص باشد، درمان توصیه می‌شود زیرا احتمال رخداد عوارض وجود دارد. اسهال شایع‌ترین نشانه‌ی بیماری سلیاک است و در این وضعیت بدن قادر به جذب کامل مواد مغذی نیست، در نتیجه فرد تضغیف می‌شود. عدم جذب مواد مغذی باعث چرب شدن مدفوع و بوی بد آن می‌شود به صورتی که تمیز کردن سنگ توالت از مدفوع را مشکل می‌کند.

نشانه‌های رایج دیگر در بزرگسالان شامل خستگی و کمبود انرژی به علت سوء‌تغذیه (دریافت ناکافی مواد غذایی) و کاهش وزن ناگهانی، همچنین نفخ و گاز روده، ریفلاکس اسید و سوزش سر دل، درد شکمی، حالت تهوع، یبوست و استفراغ است. بیماری سلیاک چیزی جزء آلرژی غذایی نیست، بنابراین نشانه‌ها متفاوت خواهند بود. بیش از نیمی از بزرگسالان مبتلا به بیماری سلیاک علایم و نشانه‌هایی دارند که به سیستم گوارش مرتبط نیستند، از جمله:


  • کم خونی ناشی از کمبود آهن یا فقدان فولات؛

  • از دست دادن تراکم استخوان (پوکی استخوان) یا نرم شدن استخوان؛

  • درد استخوان یا مفصلی؛

  • مشکلات باروری؛

  • اختلالاتی مؤثر بر هماهنگی، تعادل و گفتار؛

  • افسردگی یا اضطراب؛

  • آسیب به مینای دندان و زخم‌های دهانی؛

  • سردرد، تشنج و یا میگرن؛

  • تورم دست‌ها و پاها ناشی از ایجاد مایع (ادم)؛

  • آسیب عصبی (نوروپاتی محیطی) از جمله بی‌حسی و سوزن شدن دست و پاها؛

  • کاهش عملکرد طحال؛


در کودکان زیر دو سال علایم و نشانه‌های معمول بیماری سلیاک عبارتند از:


  • استفراغ؛

  • اسهال مزمن؛

  • شکم متورم شده؛

  • عدم پیشرفت رشد؛

  • کم اشتهایی؛

  • تحلیل عضلانی؛


سوء‌تغذیه در کودکان می‌تواند منجر به شکست رشد در حد انتظار هم از نظر قد و هم وزن شود. کودکان مبتلا به بیماری سلیاک ممکن است دچار بلوغ تأخیری شوند. کودکان بزرگ‌تر از دو سال نیز ممکن است این علایم را تجربه کنند که عبارت‌اند از:


  • اسهال؛

  • یبوست؛

  • کاهش وزن؛

  • تحریک‌پذیری؛

  • قد کوتاه؛

  • بلوغ تأخیری؛

  • علایم عصبی از جمله اختلال کمبود توجه / بیش فعالی (ADHD)، اختلالات یادگیری، سردرد؛

  • عدم هماهنگی عضلات و تشنج؛


درماتیت هرپتی‌فرم اگرچه نشانه‌ای از بیماری سلیاک نیست ولی یک بیماری پوستی خارش‌دار ناشی از عدم تحمل گلوتن روده با بثورات رایج در آرنج، زانو، سر و گردن است، این بیماری علایم گوارشی قابل توجه ایجاد نمی‌کند.


افراد با هر یک از شرایط زیر باید از نظر بیماری سلیاک نیز بررسی شوند:


  • ابتلا به پوکی استخوان یا استئوپنی (از دست دادن استخوان)؛

  • ناباروری غیرقابل توضیح یا سقط جنین؛

  • سابقه‌ی خانوادگی بیماری سلیاک؛

  • بیماری کبد؛

  • بیماری خود ایمنی مانند دیابت نوع یک، بیماری تیروئید؛


در صورت ابتلا به این علایم گوارشی و غیر گوارشی یا اسهال بیش از دو هفته باید به پزشک مراجعه شود. چنان‌چه کودک رنگ پریده، تحریک‌پذیر یا دچار اختلال رشدی شود، باید با پزشک اطفال مشورت گردد. قبل از انجام یک رژیم غذایی بدون گلوتن، حتماً باید با پزشک خود را مطلع نمود. اگر پیش از انجام آزمایش بیماری سلیاک میزان گلوتن مصرفی را متوقف کنید یا حتی آن را کاهش دهید، ممکن است نتایج آزمایش را تغییر دهد.

اکثر افراد مبتلا به بیماری سلیاک اصلاً از وجود این بیماری اطلاع ندارند. محققان تنها ۲۰ درصد از افراد مبتلا به این بیماری را به درستی تشخیص می‌دهند. آسیب به روده بسیار آهسته است و علایم آن‌قدر متفاوت هستند که می‌تواند سال‌ها قبل از تشخیص بیماری بروز کرده باشند. اگر چه علایم می‌تواند در بیماری سلیاک به طور قابل توجهی متفاوت باشد، اما هرکسی با این وضعیت در معرض خطر عوارض قرار می‌گیرد. بین علایم و آسیب روده ارتباطی وجود ندارد، حتی اگر فرد بدون علامت باش در صورتی که گلوتن مصرف کند، ممکن است دچار آسیب به روده‌ی کوچک شود. این به این معنی است که همه افراد مبتلا به بیماری سلیاک، صرف نظر از شدت علایم، باید به شدت یک رژیم غذایی بدون گلوتن را رعایت کنند.




 


اگر چه بیماری سلیاک را نمی‌توان درمان کرد اما می‌توان آن را با یک رژیم غذایی کنترل نمود. در واقع هیچ درمانی برای بیماری سلیاک وجود ندارد، اما تغییر رژیم غذایی عادی به رژیم بدون گلوتن به کنترل علایم و جلوگیری از عواقب طولانی‌مدت این بیماری کمک می‌کند. حتی اگر علایم خفیف باشد تغییر رژیم غذایی توصیه می‌شود، زیرا ادامه‌ی مصرف گلوتن می‌تواند منجر به عوارض جدی شود. اما لازم است تا رژیم غذایی بدون گلوتن فرد سالم و متعادل باشد. افزایش طیف وسیعی از غذاهای بدون گلوتن در سال‌های اخیر باعث شده است تا افراد رژیم غذایی سالم و متفاوت بدون گلوتن را مصرف کنند.

حدود ۳۰ درصد از افرادی که مبتلا به بیماری سلیاک هستند، ممکن است پاسخ مثبتی به رژیم غذایی بدون گلوتن داشته باشند. عدم دست‌یابی به درمان مناسب اغلب به علت آلودگی رژیم غذایی فرد با گلوتن است. بنابراین مهم است که با یک متخصص تغذیه مشورت شود.

در موارد نادر، آسیب روده‌ای ناشی از بیماری سلیاک همچنان ادامه دارد و علی‌رغم مصرف رژیم غذایی بدون گلوتن منجر به ضعف قابل توجهی می‌شود. این مورد به عنوان بیماری سلیاک مقاوم در برابر درمان شناخته شده است. اگر علی‌رغم پیروی از یک رژیم غذایی بدون گلوتن به مدت ۶ ماه تا یک سال، علایم و نشانه‌های بیماری ادامه داشته باشد، پزشک توصیه‌های بیشتری ارائه نموده و سایر علل احتمالی علایم را جست‌وجو می‌کند. افراد مبتلا ممکن است شرایطی مانند رشد بیش از حد باکتری در روده‌ی کوچک، کولیت میکروسکوپی، عملکرد پانکراس ضعیف، سندرم روده‌ی تحریک پذیر یا عدم تحمل لاکتوز و فروکتوز داشته باشند. ممکن است در مواردی پزشک درمان با استروئیدها را برای کاهش التهاب روده یا داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی بدن را توصیه کند. همه بیماران مبتلا به بیماری سلیاک باید به منظور بررسی پاسخ بیماری خود به درمان پیگیری شوند. یک رژیم غذایی سخت و ماندگار بدون گلوتن، تنها راه کنترل بیماری سلیاک است. علاوه بر گندم، جو، بلغور و چاودار، آرد نرم، آرد گندم سبوس‌دار، سمولینا، بلغور عربی، گندم دوروم و گندم اسپلت یا جُلبان نیز غذاهای حاوی گلوتن هستند.

پزشک در اغلب موارد بیمار را به یک متخصص تغذیه معرفی می‌کند تا در برنامه رژیم غذایی سالم بدون گلوتن به بیمار کمک کند. هنگامی که گلوتن از رژیم غذایی حذف می‌شود، التهاب در روده کوچک شروع به کاهش نموده و معمولاً ظرف چند هفته و چند روز فرد احساس راحتی می‌کند. بهبودی کامل و رشد ریز پرزها ممکن است چندین ماه تا چندین سال طول بکشد. بهبودی در روده کوچک در کودکان بهتر از بزرگسالان اتفاق می‌افتد. اگر به طور تصادفی یک محصول حاوی گلوتن مصرف شود، ممکن است علایمی چون درد شکمی و اسهال تجربه شود. بعضی از افراد پس از خوردن گلوتن علایم یا نشانه‌ای ندارند، اما این بدان معنا نیست که برای آنها مضر نیست. حتی مقدار کم گلوتن در رژیم غذایی می تواند به فرد آسیب رسانده و علایم ایجاد کند. گلوتن می‌تواند در انواع غذاها، داروها و محصولات غیر خوراکی به صورت پنهان موجود باشد. برای مثال مواد نگهدارنده و تثبیت‌کننده مواد غذایی، داروهای تجویزی و بدون نسخه، مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی،  مکمل‌های گیاهی،  محصولات آرایشی و رژ لب، خمیر دندان و دهانشویه از این قبیل هستند که باید در صورت مصرف آن‌ها جانب احتیاط رعایت شود.

افراد تحت درمان بیماری سلیاک نیاز به پیگیری‌های پزشکی دارند تا از نتایج رژیم غذایی بدون گلوتن آگاه شوند. متخصص گوارش یک بررسی سالانه ارائه می‌دهد که طی آن قد و وزن بیمار اندازه‌گیری می‌شود و علایم بیماری بررسی می‌گردد. آنها همچنین درباره رژیم غذایی بیمار سؤال خواهند کرد و ارزیابی می‌کنند که آیا بیمار نیاز به کمک بیشتر یا مشاوره تغذیه دارد. به منظور بررسی لازم است تا آزمایش خون انجام شود. نتایج این آزمایش‌ها که عمدتاً به عنوان یک روش برای تشخیص بیماری سلیاک طراحی شده است، معمولاً پس از ۶ الی ۱۲ ماه رژیم غذایی بدون گلوتن منفی می‌شود. اگر نتایج آزمایش مثبت شود پزشک سعی می‌کند تا علت را ردیابی کند. شایع‌ترین علت آن مصرف اشتباه گلوتن است. با این حال، این آزمایش‌ها کامل نیستند و حتی اگر نتایج منفی شوند ممکن است فرد هنوز در معرض مقدار قابل توجهی از گلوتن بوده و همچنان به علایم و آسیب روده خود ادامه دهد. اگر علایم همچنان ادامه داشته باشد یا تکرار شود، نیاز به انجام یک آندوسکوپی پیگیری با بیوپسی هست. همچنین بیوپسی روده کوچک باید هر ۱۸ الی ۲۴ ماه پس از تشخیص برای تأیید بهبود ریزش پرز روده انجام شود. بزرگسالان معمولاً نیازمند تست پیگیری بیشتر هستند، اگرچه ممکن است کودکان نیز از آن استفاده کنند.

گلوتن به عنوان یک پروتئین برای رژیم غذایی انسان ضروری نیست و می‌تواند توسط سایر مواد غذایی جایگزین شود. بسیاری از جایگزین‌های بدون گلوتن به طور گسترده‌ای در سوپر مارکت‌ها و فروشگاه‌های مواد غذایی بهداشتی در دسترس هستند. بسیاری از غذاهای اصلی مانند گوشت، سبزیجات، پنیر، سیب‌زمینی و برنج به طور طبیعی فاقد گلوتن بوده، بنابراین فرد می‌تواند آن‌ها را در رژیم غذایی خود قرار دهد. لیست غذاهای مجاز و غیر مجاز در ادامه ارائه خواهد شد.


اگر بیماری سلیاک دارید، غذاهای زیر را نخورید، مگر این‌که آنها دارای برچسب فاقد گلوتن باشند:


  • نان؛

  • پاستا؛

  • غلات و حبوبات؛

  • بیسکویت یا کراکر؛

  • کیک و شیرینی؛

  • سس؛


جو حاوی گلوتن نیست، اما بسیاری از افراد مبتلا به بیماری سلیاک از خوردن آنها خودداری می‌کنند، زیرا آنها می‌توانند با سایر غلات حاوی گلوتن آلوده باشند. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می دهد تعداد بسیار کمی از مردم ممکن است حساس به محصولات بدون گلوتن و فاقد آلودگی باشند. جو از پروتئینی به نام آونین تشکیل شده که برای اکثر افراد مبتلا به بیماری سلیاک مناسب است، اما ممکن است در چند مورد باعث بروز علایم شود.

لازم است همیشه برچسب غذاهای خریداری شده را بررسی کنید. گلوتن نیز ممکن است در برخی از محصولات غیر غذایی مانند لوازم آرایشی، تمبر پستی و انواع داروها یافت شود.


اگر بیماری سلیاک دارید، می‌توانید غذاهای زیر را که فاقد گلوتن هستند، مصرف کنید:


  • اکثر محصولات لبنی مانند پنیر، کره و شیر؛

  • میوه و سبزیجات؛

  • گوشت و ماهی؛

  • سیب زمینی؛

  • آرد بدون گلوتن، از جمله برنج، ذرت، سویا؛


خوشبختانه شیر مادر فاقد گلوتن بوده و برای نوزاد مشکل آفرین نیست. بنابراین باید از اضافه کردن گلوتن به رژیم غذایی کودک پیش از شش ماهگی پرهیز نمود. در صورت ابتلای مادر یا سایر اعضا خانواده به بیماری سلیاک، گلوتن باید به تدریج به نوزاد داده شود.