شریعتی نظریه ای دارد با نام مخروط فرهنگی که از آن برای تبیین تحولات فرهنگی و اجتماعی جوامع بشری بهره می برد. بر اساس این نظریه می توان برای فهم فرهنگ هر دوره سراغ نمادهای فکری و فرهنگی آن دوره رفت و با یافتن مهمترین عناصر فکری هر زمان فرهنگ آن دوره را تحلیل و ارزیابی کرد




 


ایران وکیل در میان روشنفکران دینی دهه چهل و پنجاه سه گرایش عمده مشاهده می شود که می توان آن‌ها را با نام‌های زیر از هم تفکیک کرد: گرایش علمی، چپ‌گرایانه سوسیالیستی و سنت‌گرایانه. در میان این سه جریان، رویکرد چپ‌گرایانه سوسیالیستی نسبت به دو جریان دیگر با اقبال بیشتری رو به رو بود و گرایش بیشتری به سوی آن وجود داشت. این نیز معلول شرایطی بود که پیشتر بیان شد. اگر این جریان روشنفکری به جنبه های اجتماعی دین بی توجهی می کرد و از خاصیت ایدئولوژیک و چپ‌گرای آن بهره نمی برد، نمی توانست به عنوان وجه غالب روشنفکری این دوره مطرح شود. بر همین اساس بود که رویکردهای علمی و سنت‌گرایی صرف نمی توانستند برای نسل جدید جذاب و پرکشش باشند. اما نکته قابل توجه اینجاست که در دهه چهل و پنجاه ایدئولوژی به موضوع مهمی بدل می شود به طوری که برخی روشنفکران غیرایدئولوژیک مانند مهدی بازرگان هم سعی می کنند به اندیشه های پیشین خود که رنگ علمی می بخشیدند در این سال ها خاصیت ایدئولوژیکی ببخشند. بازرگان در این دوره ضمن آن که کتاب بعثت و ایدئولوژی را می نویسد، گروهی را برای تشکیل ایدئولوژی اسلامی گرد می آورد. البته برخی گروه هایی که در این دوره به عنوان روشنفکران مذهبی شناخته می شدند، مانند نهضت آزادی، هرچند سعی داشتند به گروه های چپ‌گرا نزدیک شوند، اما همچنان قالب فکری رهبران خود در دوره گذشته را حفظ کردند و نتوانستند پاسخ‌گوی امواج انقلابی‌گری جدید باشند. به همین دلیل بود حنیف‌نژاد و همفکران او از نهضت آزادی جدا شدند و مجاهدین خلق را تأسیس کردند تا بتوانند فقدان ایدئولوژی مبارزاتی را از تلفیق آن با مکتب مارکسیسم به دست آورند.


غیرانقلابی ترین گرایش روشنفکری مذهبی این دوران، سنت‌گرایی نصر / فردید بود که به دلیل ویژگی فلسفی خود و برخی دلایل شخصی ترجیح می دادند انقلابی عمل نکنند و بیشتر در مراکز آموزشی به اثرگذاری بر نخبگان بپردازند. حسین نصر حتی با هیأت حاکم رابطه نزدیکی داشت و به عنوان رئیس چند مؤسسه آموزشی، مانند انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران و دانشگاه آریامهر برگزیده شد. در واقع سنت‌گرایی فلسفی همانطور که واکنشی به مدرنیزاسیون و تجددگرایی بود، واکنشی به گفتمان انقلابی آن روز بود که می توانست از جبهه معنویت و عرفان شرقی به مادیت و نیهیلیسم و علم و تکنیک‌گرایی غرب اعتراض کند. ابتدا فردید با زبانی فلسفی به میدان آمد و در سال های بعد دو شاگرد هانری کربن، حسین نصر و داریوش شایگان به این جریان پیوستند. کربن که فیلسوفی فرانسوی بود و با محمدحسین طباطبایی و جلال الدین آشتیانی حشر و نشر داشت، انستیتوی ایران‌شناسی فرانسه را در سال 1327 در تهران تأسیس کرد و با تلاش وی 22 اثر فلسفی در طول 25 سال انتشار یافت که حرکت مهمی در تاریخ فلسفه ایران معاصر به شمار می آمد.


این آثار بر روی نصر، شایگان، فردید و دیگر سنت‌گرایان اثر‌گذار بود. به هر جهت سنت‌گرایی که از همان دهه بیست و همزمان با تولد روشنفکری دینی در ایران به وجود آمد، در دهه چهل و پنجاه به رشد قابل توجهی دست یافت و توانست علاوه بر نفوذ در میان گروهی از نخبگان حتی در بنیاد فرح پهلوی هم نفوذ کند. حتی فردید که علاقه ای به نوشتن افکار خود نداشت، در این دهه آثاری را در نشریه سخن به چاپ رساند. البته همان‌طور که جریان هایی مانند نهضت آزادی نمی توانستند برای نسل آن روز جذابیت زیادی داشته باشند، این گرایش‌های فلسفی هم که به حرکت‌های بطئی و آرام اعتقاد داشتند نیز به طریق اولی نمی توانستند از حلقه برخی نخبگان فکری فراتر بروند و بر توده مردم که بسیاری از آن‌ها حتی سواد خواندن و نوشتن هم نداشتند، اثر بگذارد.


در طول دهه چهل و پنجاه، سال‌های 1348 تا 1351 دوره خاصی در جریان روشنفکری دینی محسوب می شود. در این سال‌ها دکتر علی شریعتی با ایراد سخنرانی در حسینیه ارشاد، مهم ترین مرکز روشنفکران دینی آن دوران، توانست خود را به مشهورترین و چالش‌انگیزترین روشنفکر دینی کشور تبدیل کند و به اندازه ای در جریان دینی و سیاسی کشور اثر بگذارد که برخی او را ایدئولوگ اصلی انقلاب اسلامی 57 و برخی هم او را تأثیرگذارترین روشنفکر جهان اسلام بدانند. با وجود این، جریان اجتماعی و روشنفکری دینی کشور برای آن که بتواند فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی خود را سامان دهد، نیاز به سازمان ها و گروه‌های جدیدتری داشت که در جهت نظام فکری و ایدئولوژیک آن‌ها گام بردارد. آنان حتی نمی توانستند با مجاهدین خلق و دیگر سازمان های چریکی و مسلح که گرایش های مذهبی دلخواه نداشتند و حتی غیر مذهبی، التقاطی و منحرف تلقی می شدند همکاری کنند.


سازمان ها و گروه‌هایی در این دوران بر اثر جریان چپ‌گرایی سوسیالیستی شکل گرفت که آن‌ها را به طور عمده می توان به دو دسته تقسیم کرد: گروه ها و سازمان های متصل با روحانیت و سازمان های منفصل از روحانیت. همگی آن ها در گرایش های شبه مارکسیستی و بهره مندی از واژگانی مانند خودآگاهی طبقاتی، سرمایه‌داری، توده، تضاد و جامعه بی‌طبقه اشتراک داشتند و همگی دارای اندیشه جمع‌گرایانه بوده و ار میان ارزش‌های اجتماعی بیش از همه بر عدالت اجتماعی تأکید می کردند و کمتر به مقولاتی مانند آزادی توجه داشتند. رویکرد انتقادآمیز به مدرنیته غربی و آموزه‌ها و مبادی آن هم از مشترکات دیگر این گروه ها بود. بر این اساس مفاهیمی مانند دموکراسی، لیبرالیسم و حقوق بشر غربی شعارهایی فریب‌آمیز و توطئه‌گر تفسیر می شدند. در میان سازمان های متصل با روحانیت می توان به سازمان‌هایی مانند : گروه های هفت‌گانه، گروه ابوذر، گروه مهدیون و گروه فریاد خلق اشاره کرد. در میان سازمان های منفصل از روحانیت نیز می توان به گروه فرقان، آرمان مستضعفین و جنبش مسلمانان مبارز اشاره کرد.


شریعتی نظریه ای دارد با نام مخروط فرهنگی که از آن برای تبیین تحولات فرهنگی و اجتماعی جوامع بشری بهره می برد. بر اساس این نظریه می توان برای فهم فرهنگ هر دوره سراغ نمادهای فکری و فرهنگی آن دوره رفت و با یافتن مهمترین عناصر فکری هر زمان فرهنگ آن دوره را تحلیل و ارزیابی کرد.


مطابق نظریه مخروط فرهنگی تحولات جامعه را می توان با یک مخروط فرهنگی توضیح داد، مخروطی که در قاعده آن توده مردم قرار دارند، در قسمت بالای آن لایه نازکی از انتلکتول‌ها و روشنفکران و در قسمت فوقانی فرهیختگان نابغه و نادی که وی آن ها را ستارگان می نامد. ستارگان را در اصل باید همان نمادهای فرهنگی به شمار آورد. زیرا اندیشه نو و جهش نو را ستارگان می سازند و آن ها با اثر‌گذاری بر روشنفکران بعدی جامعه را از شکل پیشین به شکل پسین تبدیل می کنند. آن ها با ایدئولوژی و طرز فکر خودشان از شروع یک دوره جدید حکایت می کنند.


بر این اساس اگر بخواهیم مطابق نظریه یادشده، تحولات دوره مورد بحث را تبیین کنیم، باید خود شریعتی را یکی از آن ستارگان نادی بدانیم که در رأس مخروط قرار گرفته و توانسته بسیاری از روشنفکران طبقه میانی مخروط را تحت‌تاثیر قرار دهد و آن ها را کم و بیش زیر نفوذ ایدئولوژی خویش درآورد. از این جهت شریعتی را باید یکی از نمادهای فرهنگ سیاسی دهه چهل و پنجاه دانست. گروه ها و جریان های منتسب به جنبش چپ‌گرایی دینی، به عنوان گفتمان غالب این دوران، همگی به طبقه انتلکتوئل تعلق دارند و از ایدئولوژی شریعتی، یعنی ستاره رأس مخروط، متأثرند؛ البته به طور کامل متأثر از تمام ابعاد اندیشه شریعتی نبوده اند، زیرا همان‌طور که شریعتی در ابلاغ پیام خود شتاب‌زده بود، گیرندگان و مخاطبان او هم شتاب‌زده عمل کردند. این امر دقت در فهم آثار او را کاهش داد و همین نکته موجب می شود نتوانیم رفتار و اندیشه آن ها را به طور کامل به شریعتی نسبت دهیم. در ضمن این گروه ها از جریان های دیگر از جمله آن‌چه به روحانیت تعلق داشت، متأثر بودند و با آن‌ها نیز گفت و گوی فکری داشتند. به هر طریق نمی توان انکار کرد که شریعتی نماد روشنفکری دینی در طول دهه چه و پنجاه بود.


بیشتر بخوانید:


 


 


تهیه کننده: عاطفه کریمی


منبع: انقلاب و فرهنگ سیاسی ایران – حمیدرضا اسماعیلی


پایگاه نیوزی ایران وکیل