گلوکوم (Glaucoma) یا آب سیاه چیست؟


ایران وکیل – گلوکوم (Glaucoma) یا آب سیاه یک گروه از بیماریهای چشم هستند که موجب کاهش بافت عصبی عصب بینائی و افزایش بافت غیر عصبی این عصب شده ونوع مشخصی از اختلال بینائی را در افراد مبتلا ایجاد می نمایند. علت آسیب دیدن عصب بینائی در آب سیاه معمولا بالا رفتن فشار چشم است ولی در افرادیکه فشار چشم طبیعی دارند ولی عصب بینائی آنها به علت بیماریهایی مثل بیماری قلبی و دیابت ضعیف است نیز آب سیاه ممکن است ایجاد شود.


عصب بینایی قسمتی از چشم است که تصاویر افتاده بر روی شبکیه را به مغز کنترل می کند. عصب بینایی از بیش از یک میلیون رشته عصبی تشکیل شده است که بصورت دسته ای از رشته ها گرد هم آمده اند. این عصب شبکیه (پرده نازک حساس به نور در قسمت عقب کره چشم) را به مغز متصل می کند. برای داشتن دید خوب، سالم بودن عصب بینایی ضروری است.


بالا رفتن فشار داخلی چشم در بسیاری از بیماران دلیل ابتلا به گلوکوم (آب سیاه) است در چشم انسان در جلوی عنبیه و پشت قرنیه فضایی به نام اتاق قدامی وجود دارد که همیشه در آن مایع شفافی جهت تغذیه بافت های مجاور در جریان است. این مایع شفاف از جسم مژگانی که در پشت عنبیه قرار دارد ترشح و از جلوی ریشه عنبیه (محل اتصال قرنیه و عنبیه) که به آن زاویه نیز گفته می شود از اتاق قدامی خارج می شود در واقع مایع شفاف به وسیله یک بافت و شبکیه اسفنجی شکل ، مشابه یک سیستم زه کشی عمل کرده و از چشم خارج می شود.


در اکثر انواع گلوکوم سدی مانع خروج مایع زلالیه می شود که عدم خروج این مایع باعث افزایش فشار داخل چشم می شود.


این بیماری معمولا در ابتدا علامتی ندارد اما با عدم تشخیص و عدم درمان به موقع و پیشرفت بیماری به تدریج علائمی چون تاری دید واز بین رفتن دید محیطی پیدا می شود. از آنجائیکه صدمات ناشی از گلوکوم غیرقابل برگشت است تشخیص و درمان به موقع معمولا باعث حفظ دید باقیمانده می گردد در حالیکه اگر بدون درمان باقی بماند منجر به نابینایی مطلق خواهد شد. تشخیص ودرمان زودهنگام توسط پزشک تنها راه پیشگیری از تخریب عصبی بینایی و نابینایی ناشی از آن است.

پس گلوکوم یا آب سیاه به گروهی از بیماری ها اطلاق می شود که منجر به آسیب عصب بینایی می گردند و در صورت عدم درمان صحیح می توانند منجر به نقص بینایی شدید شوند.


در بعضی موارد عامل ایجاد گلوکوم قابل تشخیص است مانند ضربه به چشم، بعضی از اعمال جراحی چشم و بسته شدن زاویه چشم، اما در بسیاری از موارد گلوکوم یک بیماری با علت ناشناخته است و عوامل ژنتیک و محیطی فراوانی در ایجاد آن دخیل هستند.


تشخیص بیماری گلوکوم Glaucoma


بسیاری تصور می کنند که در صورتی مبتلا به گلوکوم هستند که فشار چشمشان بالا باشد اما همیشه چنین نیست. فشار بالای چشم خطر ابتلا به گلوکوم را افزایش می دهد. بالا بودن فشار چشم الزاماً به معنای ابتلا به گلوکوم نیست.

ابتلا یا عدم ابتلا به گلوکوم بر اثر بالا بودن فشار چشم بستگی به میزان تحمل عصب بینایی در مقابل فشار بالای چشم دارد و این میزان در افراد مختلف متفاوت است. هر چند فشار طبیعی معمولاٌ بین 12 تا 21 میلی متر جیوه است، ولی حتی در این فشار نیز ممکن است شخصی به گلوکوم مبتلا باشد و این نشان می دهد که معاینه چشم اهمیت بسیار زیادی دارد.

چشم پزشک برای تشخیص گلوکوم باید اقدامات تشخیصی زیر را انجام دهد:


  • حدت بینایی (Visual Acuity): در این تست که با استفاده از چارت های بینایی انجام می شود بینایی بیمار در فواصل متفاوت مشخص می شود.

  • میدان بینایی: در این تست دید کناری (محیطی) بیمار اندازه گیری می شود. با توجه به اینکه از دست دادن دید کناری یکی از علائم گلوکوم است این تست به تشخیص بیماری کمک می کند.

  • اتساع مردمک: در این تست با استفاده از قطره مردمک چشم بیمار متسع می شود و بدین ترتیب چشم پزشک دید بهتری برای معاینه عصب بینایی پیدا می کند. بعد از معاینه ممکن است دید نزدیک تا چند ساعت تار باشد.

  • تونومتری: در این تست فشار مایع داخل چشم اندازه گیری می شود.




 


درمان گلوکوم Glaucoma


در روند بیماری گلوکوم، عصب بینایی به تدریج آسیب می‌بیند و سلول‌های عصبی موجود در آن دچار مرگ تدریجی می‌شوند. هنگامی که گلوکوم تشخیص داده می‌شود برای بخشی از الیاف عصب چشم که از بین رفته است درمانی (در حال حاضر) وجود ندارد. هدف اصلی از درمان گلوکوم، جلوگیری از پیشرفت بیماری و حفظ دید باقیمانده برای انجام امور زندگی عادی بیمار است.

روش های درمانی گلوکوم شامل موارد زیرند:


  • درمان دارویی: شایع ترین نوع درمان زودرس گلوکوم درمان دارویی است. داروهای گلوکوم بصورت قطره های چشمی و قرص تجویز می شوند. این داروها به دو شکل سبب کاهش فشار داخل چشم می شوند. بعضی باعث کاهش تولید مایع در چشم شده و بعضی به تخلیه بیشتر مایع از درون چشم کمک می کنند.داروهای ضد گلوکوم ممکن است تا چند بار در روز تجویز شوند. بیشتر بیماران عوارضی نشان نمی دهند ولی بعضی از این داروهای ممکن است سبب سردرد شده و یا بر روی اعضاء دیگر بدن عوارضی داشته باشند. قطره ها ممکن است سبب سوزش و قرمزی چشم شوند.داروهای ضد گلوکوم باید تا زمانی که به کنترل فشار داخل چشم کمک می کنند مصرف شوند. از آنجا که گلوکوم معمولا علامتی ندارد، گاهی بیماران داروی خود را قطع کرده و یا فراموش می کنند مصرف کنند.

     

  • جراحی با لیزر: جراحی با لیزر به تخلیه مایع از درون چشم کمک می کند. هر چند از این روش می توان در هر زمانی استفاده کرد ولی معمولا بعد از آزمایش درمان دارویی به کار می رود. در بسیاری موارد بیمار باید بعد از جراحی لیزری نیز دارو مصرف کند.

     

  • روش های جراحی رایج: در جراحی گلوکوم، هدف ایجاد محل خروج جدیدی برای مایع داخل چشم است. هر چند چشم پزشک در هر زمانی ممکن است تصمیم به جراحی بگیرد ولی معمولا این کار را پس شکست درمان دارویی و جراحی لیزری انجام می دهد.جراحی در کلینیک یا بیمارستان صورت می گیرد. قبل از جراحی به بیمار داروهایی جهت آرام و شل شدن داده شده و سپس چشم توسط تزریق مواد بی حس کننده در اطراف آن بی حس می شود. جراح قطعه کوچکی از بافت سفیدی چشم (صلبیه) را بر می دارد و این باعث بوجود آمدن کانال کوچکی برای عبور مایع درون چشم می شود. سپس قسمت سفید چشم که برداشته شده است با لایه نازک و شفافی از ملتحمه پوشانده می شود. مایع از مجرای ایجاد شده و از زیر ملتحمه ای که روی آن را پوشانده عبور کرده و از چشم خارج می شود. بیمار پس از جراحی باید تا چند هفته از قطره های آنتی بیوتیک و ضد التهاب برای مقابله با عفونت و تورم استفاده کند. باید توجه داشت که این قطره ها با قطره هایی که بیمار قبلاً برای درمان گلوکوم مصرف می کرده است متفاوتند. بیمار باید همچنین به ویژه در چند هفته اول پس از جراحی مرتباً ویزیت شود.در بعضی از بیماران، جراحی حدود 80 تا 90 درصد در کاهش فشار مؤثر است. با این حال، اگر مجرای جدید که طی جراحی بوجود آمده است مسدود شود ممکن است به جراحی دیگری نیاز باشد. در صورتیکه بیمار قبلاً تحت جراحی چشمی (نظیر جراحی کاتاراکت) قرار نگرفته باشد جراحی گلوکوم بهترین اثر را دارد.باید بخاطر داشت که با اینکه جراحی گلوکوم باقیمانده دید بیمار را حفظ می کند ولی باعث بهبود دید نخواهد شد. در واقع، دید بیمار ممکن است به خوبی دید قبل از جراحی نباشد، هر چند که در صورت انجام ندادن جراحی در درازمدت بیمار ممکن است دید خود را کاملاً از دست بدهد.


جراحی گلوکوم نیز مانند هر جراحی دیگری ممکن است با عوارضی همراه باشد. این عوارض عبارتند از: کاتاراکت، مشکلات قرنیه، التهاب یا عفونت داخل چشم و تورم عروق خونی پشت چشم. البته برای هر یک از موارد گفته شده درمان های مؤثری وجود دارد.


انواع دیگر گلوکوم: هرچند گلوکوم زاویه باز شایع ترین نوع این بیماری است ولی گلوکوم انواع دیگری نیز دارد:


در گلوکوم با فشار طبیعی یا پایین، تخریب عصب بینایی و محدود شدن دید کناری بصورت غیر منتظره ای در افرادی رخ می دهد که فشار چشمشان طبیعی است. در درمان این بیماران از همان روش های درمان گلوکوم زاویه باز استفاده می شود.


در گلوکوم زاویه بسته مایعی که در قسمت جلوی چشم قرار دارد بدلیل مسدود شدن زاویه توسط قسمتی از عنبیه (قسمت رنگی چشم) راهی به زاویه نداشته و نمی تواند از چشم خارج شود. در این بیماران یک افزایش ناگهانی در فشار چشم دیده می شود. علائم این نوع گلوکوم شامل درد شدید و تهوع و همچنین قرمزی چشم و تاری دید است. گلوکوم زاویه بسته یک مورد اورژانس است و بیمار باید سریعاً درمان شود. در صورت عدم درمان، بیمار ممکن است ظرف 1 یا 2 روز کور شود. جراحی لیزری فوری بطور معمول انسداد را برطرف کرده و بیمار را از کوری نجات می دهد.


در گلوکوم مادرزادی، کودک به دلیل وجود یک نقص مادرزادی در زاویه به گلوکوم مبتلاست. کودکان مبتلا معمولاً علائم واضحی نظیر چشم های کدر (cloudy eye)، حساسیت به نور، و اشک ریزش شدید دارند. درمان معمولاً بصورت جراحی صورت می گیرد زیرا داروهای ضد گلوکوم ممکن است اثرات نامشخصی بر روی شیرخواران داشته باشند و همچنین تجویز این داروها در این بیماران مشکل است. در صورتی که جراحی بلافاصله پس از تشخیص انجام شود این کودکان شانس بسیار بالایی برای داشتن یک دید خوب خواهند داشت.


گلوکوم ثانویه می تواند عارضه ای از بیماری های دیگر باشد. این نوع گلوکوم بعضی اوقات ناشی از جراحی چشم یا کاتاراکت پیشرفته، آسیب های چشمی، بعضی تومورهای چشمی، یا یووئیت (التهاب چشم) باشد. یکی از انواع به نام گلوکوم رنگدانه ای (Pigmentary Glaucoma) زمانی رخ می دهد که رنگدانه ها بصورت فلس از عنبیه جدا شده و با انسداد شبکه خروج مایع چشمی، مانع عبور آن شوند. نوع شدیدی نیز به نام گلوکوم نئوواسکولار (Neovascular Glaucoma) با دیابت مرتبط است. همچنین، داروهای کورتیکواستروئیدی (دارای کورتون) که در درمان التهاب های چشمی و دیگر بیماری ها کاربرد دارند نیز می توانند در درصد کمی از بیماران سبب شروع گلوکوم شوند.




 


انواع مختلف گلوکوم یا آب سیاه


آب سیاه با زاویه باز : شایع ترین نوع بیماری است. علت این نوع از آب سیاه اختلال در خروج مایع زلالیه از طریق راه های مشبک می باشد. احتمال ابتلا به این نوع با افزایش سن بیشتر می شود. در برخی از افراد که دارای استعداد ژنتیکی هستند با افزایش سن محل تخلیه مایع زلالیه به تدریج کارآیی خود را از دست می دهد وفشار چشم به تدریج زیاد می شود که می تواندباعث صدمه به عصب بینایی میشود به طور معمول آب سیاه با زاویه باز در مراحل اولیه هیچ علامتی ندارد ودید طبیعی است. در صورت پیشرفت صدمه به عصب بینایی آسیب میدان بینایی به تدریج ظاهر می شود در مراحل اولیه فرد از وجود این اختلال در میدان بینایی آگاه نیست ولی با پیشرفت صدمه به عصب اسیب میدان بینایی نیز وسیع تر می شود. در این زمان بیمار از اختلال در میدان بینایی شکایت می کند ودر صورت صدمه شدید عصب بینایی فرد نابینا می شود.

آب سیاه با زاویه بسته : در برخی افراد ساختمان چشم به گونه ای است که عنبیه ( قسمت رنگی جلوی چشم) بیش از حد طبیعی به راههای خروج مایع در زوایه چشم نزدیک است. علت افزایش فشا چشم در این نوع اختلال در مسیر جریان مایع زلالیه در ناحیه مردمک است. افراد مبتلا معمولا دارای چشم های کوچک ودوربین هستند. در این موارد ممکن است عنبیه به داخل زاویه چشم کشیده شده وباعث انسداد کامل آن می شود. از آنجایی که مایع نمی تواند از چشم خارج شود. فشار داخل چشم سریعا بالا می رود وباعث بروز حمله آب سیاه با زاویه بسته می شود.

علائم این حمله عبارتند از: 1- تاری دید 2- سردرد 3- دیدن شعاع های رنگین کمانی در اطراف نورها 4- تهوع و استفراغ. این بیماری اورژانس چشم پزشک است. اگر شما این علائم را داشته باشید باید فورا تحت معاینه چشم پزشک قرار بگیرد. زیرا تنها در صورت درمان سریع بیماری می توان از کوری جلوگیری کرد. متاسفانه اغلب موارد گلوکوم با زاویه بسته قبل از حمله اولیه هیچ علامتی ندارد.

آب سیاه با فضای چشم طبیعی : در این نوع از آب سیاه به عصب بینایی بدون افزایش فشار داخل چشمی به بالاتر از محدوده طبیعی اتفاق می افتد. ( دقت کنید پس در بعضی موارد وجود اینکه فشار چشم بیمار طبیعی است واز محدوده طبعی بالاتر نیست ولی آسیب به عصب بینایی اتفاق می افتد.)

آب سیاه با زاویه باز در جوانان: نوعی نادر از آب سیاه است. نمای بالینی آن شبیه گلوکوم با زاویه باز است تفاوت اصلی آن سن شروع آن می باشد که در سنین 3تا40 سالگی آغاز می شود اغلب موارد این بیماری ارثی است ودر صورت ابتلا یکی از والدین احتمال ابتلای فرزندان بسیار زیاد است.

آب سیاه مادرزادی : یکی از انواع اب سیاه می باشد که در نوزادان وکودکان کم سن دیده می شود این بیماری ناشی از تکامل غیرطبیعی یا ناکامل چشم و سیستم تخلیه مایع زلالیه چشم است.

آب سیاه ثانوی : به مواردی از اب سیاه اطلاق می شود که بیماری دیگری موجب آسیب یا اختلال عملکرد راه های خروج مایع از چشم می شود. بعضی از علل آن عبارتند از: صدمات چشمی- التهاب چشمی- استفاده از کورتیکواستروئیدها.

بیماری رهاشدن رنگدانه ها یا پیگمان ها.


افراد مستعد ابتلا به گلوکوم یا آب سیاه کدامند؟


– سابقه ژنتیکی یا ارثی ابتلا به آب سیاه

– بالا رفتن فشار چشم

– دوربینی یا نزدیک بینی

– سابقه صدمات قبلی بر چشم

– کم بودن ضخامت قرنیه

– سابقه ابتلا به برخی بیماری مانند دیابت سردردهای میگرین و بیماری فشار خون.


– سن معمولاً بالای ۴۰ سال

– سابقه فامیلی آب سیاه

– کم بودن ضخامت قرنیه

– سیاه پوستان

– بیماری‌های قلبی- عروقی

افراد در معرض خطر باید با توجه به برنامه مشخص مورد معاینه چشمی قرار گیرند.


علائم گلوکوم Glaucoma چیست؟


علائم گلوکوم بر حسب نوع آن متفاوت است:


  • گلوکوم مادرزادی : با علائمی از قبیل سفیدی قرنیه، اشک ریزش، ترس از نور و بزرگی چشم ظاهر می‌شود.

  • گلوکوم زاویه باز: در اغلب موارد گلوکوم زاویه باز (و همچنین گلوکوم زاویه بسته) مزمن، بیمار متوجه وجود گلوکوم نمی‌شود مگر اینکه بیماری بسیار پیشرفت کند و اختلال در میدان بینایی ایجاد شود.

  • گلوکوم زاویه بسته حاد: این بیماری با علائم حاد کاهش دید در چشم، اشک ریزش، ترس از نور، دیدن هاله و رنگین کمان اطراف نورها، تهوع و استفراغ بروز می‌کند. در چنین شرایطی، بیمار باید به صورت اورژانس به چشم پزشک مراجعه کرده و تحت درمان فوری قرار گیرد.


 


گردآورنده: عاطفه کریمی


پایگاه نیوزی ایران وکیل