بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه

 


بازار اصفهان در دوره قاجار


اصفهان در فاصله سال های 1291 تا 1325 ه ق / 1873 تا 1907 م از شهر های مهم تجاری ایران محسوب می شد که سهم مهمی در اقتصاد و در آمد کشور داشت. با این وجود بخش های مختلف اقتصاد اصفهان  به تبع اقتصاد ملی در مرحله سنتی و قدیمی باقی مانده بود و اساس اقتصاد شهر بر پایه کشاورزی بود. صنعت اصفهان در برابر کالا ها و مصنوعات خارجی از رمق افتاده بود. بازار های اصفهان همان بناها و بازار های دوره های دیلمیان، سلجوقیان، آل مظفر و صفویه بود که پس از فرو پاشی دولت صفوی آسیب زیادی دیده بود.


بازار قیصریه، بازار سماور ساز ها، بازار زرگر ها، بازار تفنگ ساز ها، بازار رنگرز ها، بازار ریخته گر ها، بازار کفشدوز ها، بازار عرب ها، بازار تالار یا بازار نیم آور، بازار گلشن یا جارچی، بازار دروازه اشرف از جمله بازار های شهر اصفهان بودند. بازار های پیرامون میدان کهنه که پس از احداث میدان نقش جهان در دوره صفوی از اهمیت آن کاسته شد، نیز فعال بودند. اصفهانی محدوده این میدان و بازار های پیرامون آن را چنین بیان می کند:« در شمال آن بازار خروجب بزازان است، حد جنوبی آن بقعۀ هارون ولایت است و چنان می نماید که این حدود به همین قرار بوده، اما حد شرقی آن راهی است که گویا سابقاً جزو میدان بوده و الحال در های حمام نو و کرسی بر دیوار شرقی آن است».


در اطراف میدان دکان های مختلف فعال بودند. میدان به سه قسمت تقسیم می شد. در قسمت شمال آن میوه جات و سبزیجات به فروش می رسید، قسمت میانی آن سقفی چوبی داشت و مغازه های میوه فروشی در آن استقرار یافته بودند. بازارچه ای نیز در آنجا وجود داشته که صنف آهنگران در آن مشغول به کار بودند. بساط انداز ها در اطراف این بازارچه مستقر می شدند و در پیرامون این بازار به خرید و فروش مشغول بودند. در سمت مغرب بازار نجف آبادی ها قرار داشت که محصولات خشکبار خود را به فروش می رساندند. در قسمت جنوبی میدان محل فروش ذغال، هیزم و یوشان (جوافشان) بود.در نزدیکی این محل اکثر مغازه ها به علافی و ذغال فروشی اشتغال ذاشتند. در اطراف میدان نیز چندین کاروانسرای بار انداز برای کاروانیان وجود داشت.


غیر از بازار های مذکور محلات نیز دارای بازار هایی محلی بودند که به آن ها بازارچه گفته می شد از جمله می توان به بازارچه چهارسو شیرازی ها که در محله چهارسوق شیرازی ها قرار دارد و بازار بزرگی بوده که تنخا بازار بدون سقف اصفهان به حساب می آمده است، به بازار بید آباد و دردشت اشاره کرد. بازار غاز نیز از شهرت زیادی برخوردار بود که از آخر محله گلبهار تا بازار میدان کهنه امتداد داشت. بازارچه بلند نیز از جمله بازارچه های مهم بود که درب آن در خیابان چهارباغ در جوار مدرسه سلطانی قرار داشت. به گفته اصفهانی بازارچه مذکور دو طبقه بوده و بعد از بازار قیصریه زیبا ترین بازار اصفهان به شمار می رفت. بازارچه معروف دیگر چهارسو نقاشی است که به گفته اصفهانی بسیار شبیه به بازار قیصریه با عرضی بیشتر و طول کمتر داشته است و حد فاصل محله خواجو و محله حسن آباد قرار دارد.


بازار محل فعالیت تجار، پیشه وران و اهل حرف بود. تجار و بازرگانان فعال در بازار بر اساس میدان فعالیت ایشان دسته بندی می شدند. تجار بزرگ که به صادرات و واردات کالا به خارج از کشور مشغول بوده و در حوزه های گوناگون سرمایه گذاری می کردند. تجار متوسط و کوچک با سرمایه محدود تر که عمده معاملات آن ها در محدوده داخل کشور انجام می شد و گروه دیگر بنکدار ها که رابطه بین تجار و خرده فروشان بازار بودند. در بازار های اسلامی تجار بزرگ از موقعیت ممتازی برخوردار بودند و جایگاه آن ها از کسبه و پیشه ورانی که اصناف را تشکیل می دادند متفاوت بود. به عبارتی دیگر می توان گفت تجار در رأس هرم قدرت و ثروت بازار قرار داشتند. آن ها مانند اصناف دارای تشکیلات صنفی نبوده و تحت نظر حکومت بودند.


شاه رئیسی با لقب ملک التجار از میان تاجران انتخاب می کرد تا واسطه میان وی و تجار باشد. در دوره قاجار نیز در شهر های بزرگ یک نفر از میان تجار به عنوان رئیس التجار از سوی شاه منصوب می شد و غالباً این منصب به صورت موروثی انتقال می یافت. از القاب دیگر تجار در زمان قاجار می توان به امین التجار، معتمد التجار، معین التجار، مؤتمن التجار و ناظم التجار اشاره کرد.


تجار با نظارت بر بازار های محلی و فعالیت در گرد آوری و صادرات مواد خام و مصنوعات داخلی و واردات مواد مورد نیاز، دارای قدرت اقتصادی بودند. علاوه بر آن تجار بزرگ با اعضای قدرتمند حکومت در ارتباط بودند. نزدیکی با سران دولت امکان و امتیازاتی ویزه برای آن ها مانند واگذاری ریاست ضرابخانه به محمد حسن امین الضرب فراهم می ساخت.


صرافی نیز از مشاغل مهم فعال در بازار بود که بازرگانان برای معاملات پولی و تجارت خارجی به آن ها نیازمند بودند. پیش از فعالیت سیستم بانکداری جدید صرافی بر کلیه نظام پولی کشور مسلط بود. خرید و فروش و تبدیل مسکو کات و خرید و فروش برات و صدور حواله از جمله فعالیت های ایشان بود. بازار های شهر های اصفهان، تهران، تبریز، بوشهر و شیراز دارای صرافان معتبری بود که در داخل کشور و در مبادله ارز های خارجی فعالیت داشتند. تحویلدار، صرافان اصفهان را به سه دسته رباخواران، صرافان کوچک که به مردم قرض های کوتاه مدت می دادند و به صرافان دوره گرد معروف بودند و صرافان بزرگ که دارای حجره بودند و به تجار بزرگ قرض می دادند؛ تقسیم می کند.


با رشد تجارت فرصت های جدید مانند نشر بیجک برای صرافان به وجود آمد. بیجک سندی بود که صرافان بوسیله آن وصول مبلغی را ثبت می کرد و با وعده عندالمطالبه یا کوتاه مدت پرداخت می نمود و بر حسب میزان شهرت و اعتبار صراف در بازار رواج می یافت. این فعالیت در بازار اصفهان نیز رایج بود. اما با تشکیل بانک شاهی کار صرافی ها به کسادی کشید و کار نشر اسکناس به بانک اختصاص یافت.


 


 


بیشتر بخوانید:


بازار اصفهان از دوره باستان تا قاجاریه


تهیه کننده : محمدی


منبع: تاریخ حِرَف، صنایع و تجارت استان اصفهان از دوره باستان تا انقلاب اسلامی – جمعی از نویسندگان


پایگاه نیوزی ایران وکیل