نخستین مقاله ای که بازرگان پس از بازگشت به ایران نوشت، در مجله ی کانون یعنی دانش‌آموز به چاپ رسید. عنوان این مقاله، مذهب در اروپا بود. خود عنوان مقاله، گویای اشتغال ذهنی اصلی بازرگان در رابطه با جایگاه دین در جامعه است




 


بازرگان به دعوت آیت الله طالقانی به کانون اسلام پیوست و به فعالیت های اجتماعی، مذهبی وارد شد. کانون اسلام به دلیل نداشتن سازماندهی، برنامه و عضویت، اصلاً به یک سازمان سیاسی شباهت نداشت. هدف اصلی آن، تعلیم و گسترش حقیقت دینی در بین مخاطبانی بود که بیشتر آنان را دانشجویان، کارکنان نظامی و کارمندان تشکیل می دادند و عمدتاً شکل گسترده و توسعه نیافته ی جلسات دینی طالقانی بود که وی آن را در تداوم فعالیت های دینی پدرش حفظ کرده بود.


نخستین مقاله ای که بازرگان پس از بازگشت به ایران نوشت، در مجله ی کانون یعنی دانش‌آموز به چاپ رسید. عنوان این مقاله، مذهب در اروپا بود. خود عنوان مقاله، گویای اشتغال ذهنی اصلی بازرگان در رابطه با جایگاه دین در جامعه است. در جلسات کانون، آیت الله طالقانی قرآن را تفسیر می کرد و از برخی اساتید دانشگاه همچون، یدالله سحابی دعوت می شد تا با ارائه سخنرانی درباره ی مسائل و موضوعات مرتبط با نیازهای فکری زمان، اثبات کنند که بین علوم نوین و اصول اعتقادات دینی ناسازگاری نیست. کتاب مطهرات در اسلام بازرگان، متن یکی از سخنرانی هایی است که وی در کانون ایراد کرد. وی در این کتاب، می خواهد با توسل به فرمول‌های ریاضی و قوانین شیمی و فیزیک، کارآمدی دستورات اسلامی در زمینه ی وضو و دیگر قواعد طهارت و نظافت شخصی را که در فقه اسلامی زیاد به آن توجه نمی شود، اثبات کند. تلاش بازرگان در توجیه نسبتاً علمی ایمان و شعائر اسلامی که در آن از تفسیر سنتی از اسلام انتقاد می کرد تا سالیان طولانی ادامه یافت.


بیشتر بخوانید:


آراء و اندیشه سیاسی آیت‌الله محمود طالقانی (قسمت اول)


آراء و اندیشه سیاسی آیت‌الله محمود طالقانی (قسمت دوم)


آراء و اندیشه سیاسی آیت‌الله محمود طالقانی (قسمت سوم)


آراء و اندیشه سیاسی آیت‌الله محمود طالقانی (قسمت پایانی)


در بین دیگر موضوعاتی که در نوشته های او دیده می شود، انتقاد وی از برخی جنبه های فرهنگ و رفتار اجتماعی ایرانی است که از دیدگاه وی، عوامل عقب ماندگی و موانعی بر سر راه پیشرفت و آزادی بودند. وی همچنین سعی می کرد تا تصویز غلط و سطحی از غرب را که در آن زمان الگویی برای ایرانیان بود تصحیح کند و نشان دهد که پیشرفت و ازادی مستلزم سخت‌کوشی و پشتکار است و این که آنها با اصول اخلاق دینی نیز سازگار هستند. همان‌طور که خود وی می گوید جزو وظایف خویش می دانست که اروپایی را که دیده بود برای مردم توصیف کند. او می نویسد:


بنده در حاشیه وظایف تحصیلی، مهم‌ترین مأموریت و رسالت خویش را در این می دانستم که به هم‌و‌طنانم بفهمانم که اروپای متمدنِ مترقی و اروپای واقعی، اروپای سینما و رمان نیست. اروپا با شاپو و کراوات مردها و زلف و ماتیک خانم ها اروپا نشده است. اروپا معنویت، مذهب، و ایده‌آل دارد. فعالیت، فداکاری دارد. تقوا و روح اجتماعی دارد.


بازرگان، با توجه به باور عمیق‌اش به تشریک مساعی و کار سازمانی به منزله نخستین قدم در راستای جامعه مدنی و به مثابه امری حیاتی برای نیل به تکثر سیاسی، یکی از اعضای پیشرو و پایه‌گذار نخستین کانون مهندسین در سال 1942 بود. این کانون در درجه نخست، انجمنی تخصصی بود؛ اما پس از انشعابی که در آن پدید آمد، حزب ایران، به منزله ابزاری برای فعالیت سیاسی، از دل این انجمن بیرون آمد. با افزایش فعالیت‌های سیاسی و تبلیغات حزب توده در محوطه دانشگاه تهران – که در آن زمان تنها دانشگاه کشور بود- عده ای از دانشجویان پزشکی، در سال 1944، نخستین انجمن دانشجویان مسلمان را در دانشکده پزشکی دانشگاه پایه‌گذاری کردند. هدف این انجمن نشر تعالیم اسلامی از راه تبلیغات و نشریه به منظور مقابله با تلاش های کمونیستی بود. انجمن دانشجویان مسلمان از جانب خود، هیچ وابستگی مستقیمی به هیچ سازمان سیاسی نداشت؛ هرچند برخی اعضای آن به صورت انفرادی در انجمن های سیاسی مختلفی فعالیت داشتند؛ برخی از آنان در سخنرانی های کانون اسلام نیز حضور می یافتند. ایده تاسیس انجمن دانشجویان مسلمان به سرعت در دیگر دانشکده ها به ویژه در دانشکده مهندسی که بازرگان رییس آن بود، گسترش یافت. عزت‌الله سحابی، پسر یدالله سخابی نیز به عضویت فعال انجمن دانشجویان مسلمان درآمد. در طول دهه بعدی، عده ای از معلمان، پزشکان و مهندسان تلاش کردند تا انجمن های اسلامی و تخصصی مشابهی در تهران و سایر استان ها تشکیل دهند؛ ولی هیچ‌کدام، از نظر سیاسی حائز اهمیت نبودند. هرچند بازرگان در تاسیس انجمن ها دخالت نداشت، در جلسات آنان حضور می یافت و با برنامه ای منظم سخنرانی می کرد. وی همچنین برای ایشان نمازخانه ای ذز حیاط دانشگاه در نظر گرفت.


بیشتر بخوانید:


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت اول)


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت دوم)


 


 


تهیه کننده: عاطفه کریمی


منبع: اسلام، دموکراسی و نوگرایی دینی در ایران از بازرگان تا سروش- فروغ جهانبخش


پایگاه نیوزی ایران وکیل