نهضت مقاومت ملی مخالفتش با حکومت را – که بسیاری از افراد آن را ابزاری در راستای تحقق آرزوها و سیاست‌های قدرتهای خارجی محسوب می کردند- در راستای نهضت های ملی و ضداستعماری در چندین کشور مسلمان از جمله مصر و الجزایر و عراق می دانست




 


آراء و اندیشه سیاسی مهدی بازرگان


در نخستین ماه های پس از کودتای 1953، گروهی از طرفداران مصدق که بیشتر آنان گرایش های دینی داشتند برای جامه ی عمل پوشاندن به اهداف نهضت ملی که مهم‌ترین آنها استقرار استقلال و اقتدار ملی در ایران و مبارزه با فساد و وابستگی و خاتمه دادن به هرگونه مداخله ی بیگانگان بود، دور هم جمع شدند و نهضت مقاومت ملی را پایه‌گذاری کردند. خیلی زود، اعضا و سازمان های وابسته به نهضت ملی، از نهضت مقاومت ملی حمایت نمودند. اهمیت نهضت مقاومت ملی بیش از آن که در فعالیت های ضعیف آن در طول چند سال از موجودیتش – که تحت نظارت پلیس بود- باشد، در مواضعی بود که این نهضت اتخاذ می کرد. در زمانی که تمام گروه ها و احزاب دیگرِ داخل ایران تصمیم گرفتند آشکارا یا به مثابه ی تاکتیک از کودتا حمایت کنند( حتی موضع رادیکال حزب توده پیش از این که از هم فرو پاشد به یک موضع احتیاط و سکوت و رضا تبدیل شده بود)، نهضت مقاومت ملی به ایستادگی خویش در داخل کشور ادامه داد. نهضت مقاومت ملی از راه اعلامیه ها و بیانیه هایش و نیز با راه‌اندازی تظاهرات، به نبود آزادی دموکراتیک به ویژه علیه سانسور رسمی، انتخابات تقلبی و قانون حکومت نظامی اعتراض می کرد. موضع نهضت، بر دفاع از قانون اساسی و حقوق دموکراتیک مندرج در قانون اساسیِ مردم، مبتنی بود. این امر در زیر سوال بردن مشروعیت رژیم، سهم به‌سزایی داشت. نهضت مقاومت ملی در یکی از بیانیه های رسمی، به طور مستقیم شاه را به تخطی از قدرت قانونی خویش محکوم کرد. برخی از درون‌مایه های ایدئولوژی نهضت مقاومت ملی عبارت بودند از: ملی‌گرایی با ماهیت ضداستعماری آن، مبارزه علیه سلطه ی خارجی، درخواست آزادی‌های دموکراتیک و اقتدار مردمی.


هرچند هرگز ایران به صورت مستعمره درنیامده بود، منازعه با بریتانیا بر سر موضوع ملی کردن نفت، احساسات و عرق ملی ایرانیان را جریحه‌دار کرد. در کشورهای جهان سوم در طول دوران پس از جنگ جهانی دوم، جنبش های عدم تعهد و ضد استعماری بر هویت ملی تاکید داشتند. به ویژه نهضت مقاومت ملی مخالفتش با حکومت را – که بسیاری از افراد آن را ابزاری در راستای تحقق آرزوها و سیاست‌های قدرتهای خارجی محسوب می کردند- در راستای نهضت های ملی و ضداستعماری در چندین کشور مسلمان از جمله مصر و الجزایر و عراق می دانست.


نهضت مقاومت ملی افزون بر این که بارها و با قوت تمام، انتخابات آزاد را خواستار شده بود، ایدئولوژی آن نیز به طور دقیق از آرمان های انقلاب مشروطیت الهام گرفته بود و در واقع خود را با آن یکی می دانست. تاثیر این جریانات و افکار و وقایع سیاسی بر شکل‌گیری و رشد اندیشه ی سیاسی بازرگان، بعدها در مرام نهضت آزادی ایران ظهور و بروز یافت. به‌رغم این واقعیت که پایه‌گذاران نهضت مقاومت ملی، مصدقیون ملی‌گرایی بودند که گرایش های دینی داشتند و علی‌رغم این که برخی گروه های دینی همچون سوسیالیست‌های خدا‌پرست به این نهضت پیوسته بودند، عنصر دین در ساختار ایدئولوژیکی و فکری نهضت مقاومت ملی برجسته نبود. با این حال، در دهه ی بعدی، فعالیت های اسلامی اعضای بلندپایه ی نهضت مقاومت ملی همچون: بازرگان، طالقانی و دیگران، با فعالیت های سیاسی‌شان در نهضت آزادی به یک نقطه ی تلاقی نزدیک می شد. در سال 1955، بازرگان و برخی از اعضای دیگر نهضت مقاومت ملی دستگیر و به مدت چندین ماه زندانی شدند. اما نهضت مقاومت در نهایت هنگامی از هم فرو پاشید که رهبران اصلی آن از جمله بازرگان، طالقانی و سحابی و نیز اعضای شاخه ی مشهد آن از جمله محمد‌تقی شریعتی و پسرش علی شریعتی در سال 1957 دستگیر و به مدت حدود هشت ماه زندانی شدند و از آن زمان تا اوایل دهه ی 1960 یعنی در دوره ای که در امور سیاسی ایران کمتر سخت‌گیری می شد، از شدت فعالیت های سیاسی بازرگان کاسته شده بود. در دوران پس از کودتا نیز تعداد کتاب ها و جزوه های که وی می نوشت نسبتاً کم بود و بیشتر تجدیدنظر در سخنرانی های پیشین بود. موضوع عمده ای که در این آثار بر آنها تاکید می شد، اهمیت قوانین اجتماعی بود که این امر نشانگر تلاش بازرگان در دفاع از آزادی های سیاسی و مدنی و محکوم کردن ب قانونی قدرت مستبدانه ی دولت خودکامه است.


وی هم‌چنین این نظریه را پیش کشید که جامعه ی ایرانی به علت استبداد 2500 ساله قابلیت خویش را برای دموکراسی – یعنی نهادی که مستلزم تحمل، سازش و همکاری است- از دست داده است. از اینروی، تربیت سیاسی و اجتماعی مناسب، پیش شرط هر اقدام سیاسی هدف‌مندی است.


بیشتر بخوانید:


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت اول)


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت دوم)


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت سوم)


مهدی بازرگان؛ آراء و اندیشه سیاسی (قسمت چهارم)


 


تهیه کننده: عاطفه کریمی


منبع: اسلام، دموکراسی و نوگرایی دینی در ایران از بازرگان تا سروش- فروغ جهانبخش


پایگاه نیوزی ایران وکیل