ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی


حمامها


حمامها از دیگر بناهای غیرمذهبی ایران است که در شهرها و روستاهای مختلف احداث شده است. در ادیان مختلف آیین شستشو، غسل و تطهیر از اهمیت ویژه ای برخوردار است. طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت می رسد. بنابراین نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر، موجب احداث حمامها شده است. طبق مدارک باستانشناسی از جمله ی قدیمیترین حمامها، حمامی در تخت جمشید از دوره ی هخامنشی و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره ی اشکانیان است.


بعد از ظهور اسلام، پاکیزگی – بویژه غسلهای متعدد و وضو برای نمازهای پنجگانه – در زندگی روزمره ی مسلمانان از اهمیت ویژه ای برخوردار شد تا جایی که سخن گهربار رسول اکرم (ص) النظافة ما الاایمان شعار هر مسلمان گردید.


در شهرهای اسلامی حمامها در گذرگاههای اصلی شهر، راسته بازارها و کاخهای حکومتی طوری ساخته می شد که برای تامین آب بهداشتی و خروج فاضلاب مشکلی پیش نیاید. شاید بتوان گفت حمامها پس از مساجد و مدرسه یکی از مهمترین بناهای شهری محسوب می شود.


فضای اصلی هر حمام، شامل بینه، میان در و گرمخانه بود. به این ترتیب که هریک از فضاهای فوق به وسیله ی راهرو و هشتی از فضای دیگر جدا می شد تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شود. کف حمامها از سنگ مرمر و دیگر سنگها پوشیده شده است. از جمله تزیینات داخلی حمامها آهکبری به صورت ساده و رنگی بوده است. (مانند حمام گنجعلیخان کرمان، کردشت میانه و خسرو آقا اصفهان).




 


قلعه‌ها


آغاز خانه سازی بشر همواره با اندیشه دفاع در برابر دشمنان همراه بوده است و قلعه ها از مظاهر بارز اندیشه ی دفاعی انسان هستند.


به طور کلی قلعه ها به دو گروه عمده تقسیم می شود: قلعه های کوهستانی و قلعه های دشت. همانطور که در معرفی کاخها گفته شد، از یک بنا ممکن است استفاده های گوناگونی شود. از قلعه نیز در موقع آرامش و صلح به عنوان کاخ استفاده می شد. با این توضیح تخت جمشید را، با توجه به طراحی آن، می توان یک قلعه دانست. همچنین از تخت سلیمان در تکاب آذربایجان غربی – که مکانی مقدس بود – گاهی عنوان نیایشگاه و زمانی کاخ استفاده می شده است.


بزرگترین و مستحکم‌ترین قلعه هایی که در ایران بنا شده، متعلق به فرقه ی اسماعیلیه است. این قلعه در بلندیهای رشته کوههای البرز بنا شده(مانند الموت، لمبسر، گردکوه، سارو و امامه).


معماری اینگونه قلعه ها جنبه ی نظامی و دفاعی داشته و طرح و نقشه ی آنها ویژگیهای گوناگونی دارد. قلعه ها در صعب العبورترین بلندیهای کوهستانی بنا می شدند و چون طرح و نقشه ای از پیش آماده نداشتند، طراح یا معمار حصارها، برجها، اتاقها و ورودیها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره ها، احداث می کرد. به این علت اغلب قلعه های کوهستانی دارای طرح هندسی مشخصی نبودند. مصالح ساختمانی قلعه ها بیشتر قلوه سنگ و آجر، ملاط آن ساروج و آهک بود.


قلعه هایی که در دشت برای محافظت از کاروانها و یا برای استفاده سربازان بنا می شد عمدتاً طرح هندسی مشخص داشتند و دارای نقشه های مربع، مستطیل، چند ضلعی و مدور بودند. این قلعه ها دارای برج و بارو بودند و مصالح ساختمانی آنها نیز از آجر و خشت بود(مانند قلعه گلی ورامین، میان گاله گرگان، قوشچی ارومیه، و قلعه کهنه کرمانشاه).


در قرن دوازدهم هجری ایجاد قلعه در گذرگاه ها به شیوه گذشته متوقف شد و پاسگاهها و سربازخانه هایی به شیوه ی جدید احداث گردید. همچنین در کرانه ی خلیج فارس قلعه هایی با سبک معماری غربی ساخته شد(مانند قلعه های هرمز، خارک، قشم و بندر عباس).




 


آب‌انبارها


موقعیت اقلیمی مناطق مختلف ایران تاثیر زیادی در ابداعات معماری این سرزمین داشته است. از روزگاران کهن در کنار طرحهای عمده ی تامین آب مانند ایجاد قنات و ساختن سد، به ذخیره‌سازی آبهای زمستانی و مصرف آن در فصلهای کم آب و خشکِ سال نیز توجه شده است و آب‌انبار را به همین منظور بنا کرده اند. قدیمیترین نمونه ی به جای مانده، منبع ذخیره ی آب معبد چغازنبیل در خوزستان از دوره ی هخامنشی است.


آب‌انبارها به دو گروه کلی عمومی و خصوصی تقسیم می شوند. از نظر معماری آب‌انبارها شامل منبع ذخیره ی آب، پوشش منبع، بادگیر و هواکش، راه‌پله، پا‌شیر و سردر تزیینی و کتیبه‌هاست که در اشکال گوناگون مکعب، مستطیل، استوانه ای و چند ضلعی ساخته شده‌اند.


مصالح ساختمانی آنها سنگ و آجر، شفته ی آهک و ساروج است. تعدادی از این آب‌انبارها با آجر و کاشی تزیین شده‌اند. (مانند آب‌انبارهای قزوین، ده‌نمک سمنان و پنج‌ بادگیر یزد).




 


بازارها


سابقه ی ایجاد بازار در ایران به روزگاران بسیار دور باز می گردد. طبق مدارک تاریخی بازار در بسیاری از شهرهای قبل از اسلام یکی از عناصر مهم شهری بوده است.


پس از اسلام، گسترش شهرهای اسلامی و افزایش ارتباطات اجتماعی، ازدیاد راههای کاروانی، توسعه ی کاروانسراها و تبادلات اقتصادی موجب شکل گرفتن فضای بازرگانی و تولیدی موسوم به بازار شد. در شهرهای اسلامی بازار محور اصلی و مرکز اقتصادی شهر بوده و انبارهای مهم، مراکز تولیدی، مراکز توزیع کالاهای گوناگون و مبادلات پولی در آن جای داشتند.


بازارها بیشتر در امتداد مهمترین راههای اصلی شهر ساخته می شدند و در اغلب موارد راسته بازار شاهراه اصلی شهر نیز بود که مهمترین و شلوغترین دروازه‌ها را به مرکز شهر متصل می کرد (مانند بازار سلطانیه، بازار اصفهان و بازار نایین). در بیشتر شهرهای اسلامی مسجد جامع در کنار بازار قرار داشت.


دکانها در دو سوی راسته ی اصلی و راسته های فرعی قرار داشتند. برخی از راسته ها به عرضه ی کالاهای مخصوصی اختصاص داشت؛ مانند بازار بزاز‌ها، کفاشها، زرگرها و آهنگرها. کاروانسراهای درون‌شهری – که قبلاً مورد بحث قرار گرفت- اغلب در پشت دکانهای بازار قرار داشت و به وسیله ی راهرو یا فضای کوچک به بازار مرتبط می شد. بسیاری از سراها دو طبقه ساخته می شدند و همه ی آنها دارای حیاط مرکزی بودند.


طول بازارها اندازه ی مشخص و معینی نداشت و به نسبت وسعت شهر و رونق بازار متفاوت بود. طول راسته اصلی در شهرهای کوچک و متوسط در حدود چند صد متر و در شهرهای بزرگ، بیش از یک کیلومتر بود و عرض بازارها بین پنج تا ده متر بوده است.


در ساختمان بازارها از بهترین مصالح و شیوه های معماری استفاده می شد. ستونها و دیوارها بیشتر از سنگ و آجر بود و برای پوشاندن سقف از گچ و آجر استفاده می کردند. برای پوشاندن دهانه های بزرگ مانند چهارسوها و تیمچه ها از گنبد و کاربندی استفاده می شد. پشت بام بازارها هم بیشتر با کاهگل پوشانده می شد؛ زیرا کاهگل هم عایق حرارتی بود و هم عایق رطوبتی. کف بازارها اغلب خاکی بود که در اثر گذشت زمان کوبیده و محکم می شد. البته گاهی از سنگ و آجر برای پوشاندن کف بازارها و حجره ها استفاده می کردند.


به هر حال، بازار یکی از مهمترین بناهای عمومی شهرهای گوناگون است که در وهله ی اول برای عرضه، تولید، تبادل و خرید و فروش کالا شکل گرفت، ولی بعدها کارکردهای متعدد فرهنگی و اجتماعی پیدا کرد. رشد و رونق اقتصادی منجر به پیدایش انواع بازار شد که از میان آنها می توان از بازارهای ادواری، بازارهای روستایی، بازارهای ثابت، بازار بین راهی و بازارهای شهری نام برد.


بیشتر بخوانید:


ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی 1


ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی 2


ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی 3


 


تهیه کننده: عاطفه کریمی


منبع: تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی – محمد یوسف کیانی


پایگاه نیوزی ایران وکیل