ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی


کاخ‌ها


احداث کاخها در ایران به گذشته های بسیار دور باز می گردد. مفهوم امروزی کاخ با مفهوم این کلمه در گذشته متفاوت است. در گذشته بناهایی منفرد با نوعی معماری برتر از دیگر بناها احداث می گردید که کاربردهای متعددی داشت؛ مثلاً ممکن بود زمانی به عنوان معبد و نیایشگاه و گاه به جای قلعه دفاعی و سرانجام برای سکونتِ حکمرانان استفاده شود(چغازنبیل).


بتدریج ماهیت این بناها تغییر یافت و کاخها یا قصرها در ایران مقر حکومت سلسله‌های مختلف شد؛ برای مثال در زمان هخامنشی تخت جمشید، در زمان اشکانی کاخ آشور، در زمان ساسانی تیسفون و کسری و سروستان را می توان نام برد. در دوره اسلامی اینگونه بناها بتدریج برای سکونت و امور حکومتی استفاده گردید.


از صدر اسلام کاخ یا بنای باشکوهی که در مقیاس برتر ساخته شده باشد، به جای نمانده است. شیوه ی معماری کاخ‌العمره و کاخ المشتی – که در زمان امویان احداث گردید و بقایای آن هنوز پابرجاست – از شیوه ی هنری عهد ساسانی اقتباس شده است.


از زمان صفوی احداث کاخها وارد مرحله ی تازه ای شد و در پایتخت‌های سه گانه ی آنها (تبریز، قزوین و اصفهان) نمونه‌های جالب توجهی ساخته شد.




 


کاخهای چهل ستون، هشت بهشت و عالی قاپو اصفهان، صفی‌آباد بهشهر، فین کاشان و فرح‌آباد ساری از مهمترین نمونه های شیوه ی معماری عهد صفویان هستند.


ایجاد کاخها به همین شیوه تا عهد نادرشاه (مانند کاخ خورشید کلات) و عهد قاجار (مانند کاخ صاحبقرانیه و شمس العماره) ادامه یافت.


کاخها در ایران نقشه های گوناگونی داشته است: برخی کوشک مانند بوده اند (مانند هشت بهشت و صفی‌آباد)، بعضی نقشه ی مربع و مستطیل داشته اند و برخی چند ضلعی بوده اند.


مهمترین مسأله در ساختن کاخها، بویژه از عهد صفوی به بعد، تزیین با کاشیکاری، گچبری، آیینه‌کاری و سنگ‌کاری است.




 


کاروانسراها


ساخت کاروانسراها با توجه به اوضاع اجتماعی، اقتصادی و مذهبی، از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده است. به طور کلی کاروانسراها به دو گروه برون شهری و درون شهری تقسیم می شوند.


توسعه ی راههای تجارتی و زیارتی باعث شده که در بین جاده های کاروانی در سراسر کشور کاروانسراهایی برای توقف و استراحت کاروانیان بنا شود.


موقعیت جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی در ایران از علل ازدیاد و گسترش این بناها بوده است. در ایران به فاصله هر چهار فرسنگ (26 کیلومتر) کاروانسراهایی برای استراحت بنا شده است. زیارتِ شهرهای مذهبی مانند قم، مشهد و کربلا باعث شده بود تا کاروانسراهای متعددی در مسیر جاده هایی که به این شهر منتهی می شود، احداث گردد (در مسیر خراسان بزرگ، غرب به شرق، کرمانشاه و مشهد). این راه ارتباطی مهم از غرب به شهرهای مذهبی نجف و کربلا و از شرق به حرم حضرت رضا (ع) در مشهد متصل می شده است. همچنین در زمان صفوی برای رفاه حال زائران، کاروانسراهایی در این مسیر بنا شده که در حال حاضر بقایای پنجاه کاروانسرا باقی است.


کاروانسرای رباط شرف

 


معماری کاروانسراهای ایران بسیار متنوع است. معماران با توجه به موقعیت اقلیمی سرزمین ایران، کاروانسراهایی با ویژگیهای گوناگون احداث کرده اند. در ساخت کاروانسراهای برون شهری از نقشه های چهار ایوانی، دو ایوانی، هشت ضلعی، مدور، کوهستانی و نوع کرانه ی خلیج فارس استفاده شده است. در احداث کاروانسراها مانند مساجد و مدارس بیشتر از طرح چهار ایوانی استفاده شده و اتاقهایی در اطراف حیاط، برای استفاده ی مسافران ساخته شده است. برخی از کاروانسراها با شیوه های آجرکاری، گچبری و کاشیکاری مزین شده اند(مانند رباط شرف خراسان، کاروانسرای سپنج شاهرود و مهیار اصفهان).


بیشتر بخوانید:


ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی 1


ویژگیهای معماری ایران در دوره اسلامی 2


 


تهیه کننده: عاطفه کریمی


منبع: تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی – محمد یوسف کیانی


پایگاه نیوزی ایران وکیل